HomeRig VedaMandala 3Sukta 54Mantra 6
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 6

Sukta 3.54

Rishi: Viśvāmitra Gāthina
Devata: Dyāvā-Pṛthivī (implied) as the ṛta-womb; also the seer’s vision is foregrounded
Chandas: Triṣṭubh (probable)

कविर्नृचक्षा अभि षीमचष्ट ऋतस्य योना विघृते मदन्ती । नाना चक्राते सदनं यथा वेः समानेन क्रतुना संविदाने ॥

क॒विर्नृ॒चक्षा॑ अ॒भि षी॑मचष्ट ऋ॒तस्य॒ योना॒ विघृ॑ते॒ मद॑न्ती । नाना॑ चक्राते॒ सद॑नं॒ यथा॒ वेः स॑मा॒नेन॒ क्रतु॑ना संविदा॒ने ॥

kavír nṛ-cákṣā abhí sī́m acaṣṭa ṛtásya yónā ví-ghṛte mádantī | nā́nā cakrāte sádanam yáthā véḥ samānéna krátunā saṃvidānē ||

The seer, with the eye for men, has beheld them: the two mothers rejoicing in the wide-spread (world), the womb of Rita. They fashion their dwelling in many ways, as you know—yet they are in mutual accord by one and the same will of consciousness (kratu).

क॒विः । नृ॒ऽचक्षा॑ । अ॒भि । सी॒म् । अ॒च॒ष्ट॒ । ऋ॒तस्य॑ । योना॑ । विघृ॑ते॒ इति॒ विऽघृ॑ते । मद॑न्ती॒ इति॑ । नाना॑ । च॒क्रा॒ते॒ इति॑ । सद॑नम् । यथा॑ । वेः । स॒मा॒नेन॑ । क्रतु॑ना । स॒व्ँम्वि॒दा॒ने इति॑ स॒म्ऽवि॒दा॒ने ॥कविः । नृचक्षा । अभि । सीम् । अचष्ट । ऋतस्य । योना । विघृते इति विघृते । मदन्ती इति । नाना । चक्राते इति । सदनम् । यथा । वेः । समानेन । क्रतुना । सव्ँम्विदाने इति सम्विदाने ॥kaviḥ | nṛ-cakṣā | abhi | sīm | acaṣṭa | ṛtasya | yonā | vighṛteitivi-ghṛte | madantī iti | nānā | cakrāteiti | sadanam | yathā | veḥ | samānena | kratunā | saṃvidāne itisam-vidāne

कविःthe seer/poet
कविः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक) < √कु/कव् (ज्ञाने/कवने इति व्युत्पत्तिः)
नृचक्षाःhaving man-seeing vision; discerning among men
नृचक्षाः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootनृ-चक्षस् (प्रातिपदिक; नृ ‘man’ + चक्षस् ‘sight/vision’)
अभिtowards, upon
अभि:
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
सीम्him/it (emphatic)
सीम्:
कर्म (सर्वनामार्थे) / अव्यय-प्रयोगः
TypeIndeclinable
Rootसीम् (अव्यय; एनम्/इमम्-प्रत्ययार्थकं ‘him/it’ emphatic)
अचष्टhe beheld/saw
अचष्ट:
क्रिया
TypeVerb
Root√चक्ष् (दर्शने)
ऋतस्यof ṛta (cosmic order/truth)
ऋतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
योनौin the womb/seat/source
योनौ:
अधिकरण
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
विघृतेin the widely-spread/streaming (seat)
विघृते:
अधिकरण
TypeAdjective
Rootवि-√घृ (दीप्तौ/स्नेहने; ‘to shine/flow’) → विघृत (कृदन्त/विशेषण)
मदन्तीrejoicing, exulting
मदन्ती:
कर्तृ (स्त्री-कर्तृ) / विशेष्य-सम्बन्धः
TypeParticiple (Adjective)
Root√मद् (हर्षे/मत्तत्वे) → शतृ/शानच्-प्रत्ययः
नानाvariously, in many ways
नाना:
TypeIndeclinable
Rootनाना (अव्यय)
चक्रातेthe two have made/formed
चक्राते:
क्रिया
TypeVerb
Root√कृ (करणे)
सदनम्seat, abode
सदनम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसदन (प्रातिपदिक) < √सद् (सीदने)
यथाas, just as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
वेःof a bird (as of a bird)
वेः:
सम्बन्ध (उपमान-षष्ठी)
TypeNoun
Rootवे (प्रातिपदिक/सर्वनाम-प्रयोगः; ‘bird’/‘one who knows’—RV usage; here comparative ‘as a bird’)
समानॆनwith the same
समानॆन:
करण
TypeAdjective
Rootसमान (प्रातिपदिक)
क्रतुनाwith resolve/insight (kratu)
क्रतुना:
करण
TypeNoun
Rootक्रतु (प्रातिपदिक)
संविदानेagreeing, being in accord
संविदाने:
कर्तृ
TypeParticiple (Adjective)
Rootसम्-√विद् (ज्ञाने) → शानच् (मध्यम/आत्मनेपद-भावः)