HomeRig VedaMandala 3Sukta 45Mantra 2
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Sukta 3.45

Rishi: Viśvāmitra Gāthina
Devata: Indra
Chandas: Gāyatrī (probable)

वृत्रखादो वलंरुजः पुरां दर्मो अपामजः । स्थाता रथस्य हर्योरभिस्वर इन्द्रो दृळ्हा चिदारुजः ॥

वृ॒त्र॒खा॒दो व॑लंरु॒जः पु॒रां द॒र्मो अ॒पाम॒जः । स्थाता॒ रथ॑स्य॒ हर्यो॑रभिस्व॒र इन्द्रो॑ दृ॒ळ्हा चि॑दारु॒जः ॥

vṛtrakhādó valaṃrujáḥ purā́ṃ darmó apām ajáḥ | sthātā́ ráthasya háryor abhisvará índro dṛḷhā́ cid ārujáḥ ||

Devourer of the Vṛtra-coverings, breaker of the Vala-enclosure, splitter of the cities, driver of the waters’ birth: Indra, standing upon the chariot of the tawny powers with a resounding onset, shatters even what is firmly fixed.

वृ॒त्र॒ऽखा॒दः । व॒ल॒म्ऽरु॒जः । पु॒राम् । द॒र्मः । अ॒पाम् । अ॒जः । स्थाता॑ । रथ॑स्य । हर्योः॑ । अ॒भि॒ऽस्व॒रे । इन्द्रः॑ । दृ॒ळ्हा । चि॒त् । आ॒ऽरु॒जः ॥वृत्रखादः । वलम्रुजः । पुराम् । दर्मः । अपाम् । अजः । स्थाता । रथस्य । हर्योः । अभिस्वरे । इन्द्रः । दृळ्हा । चित् । आरुजः ॥vṛtra-khādaḥ | valam-rujaḥ | purām | darmaḥ | apām | ajaḥ | sthātā | rathasya | haryoḥ | abhi-svare | indraḥ | dṛḷhā | cit | ārujaḥ

वृत्रखादःVṛtra-devouring
वृत्रखादः:
विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धे इन्द्रस्य)
TypeAdjective (epithet)
Rootवृत्र- (प्रातिपदिक) + खाद (कृदन्त, √खाद् ‘खादने’)
वलम्the cave/stone enclosure (Vala)
वलम्:
कर्म (रुजः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootवल (प्रातिपदिक)
रुजः(thou/he) didst break / hast broken
रुजः:
क्रिया
TypeVerb
Root√रुज् (रुजोँ) ‘भङ्गे/विदारणे’
पुराम्fortresses
पुराम्:
कर्म (दर्मः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootपुर्/पुरा (प्रातिपदिक ‘नगर/दुर्ग’)
दर्मःthe splitter/breacher
दर्मः:
कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
TypeNoun (agent/epithet)
Rootदर्म (प्रातिपदिक; ‘भेदक/विदारक’, इन्द्र-विशेषण)
अपाम्of the waters
अपाम्:
सम्बन्ध (अजः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक ‘जल’)
अजःthe impeller/driver (of the waters)
अजः:
कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
TypeNoun (epithet)
Rootअज (प्रातिपदिक; ‘अज’ = ‘प्रेरक/चालक’ वैदिके, इन्द्र-विशेषण)
स्थाताthe establisher/one who stands
स्थाता:
कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
TypeNoun (agent)
Root√स्था ‘तिष्ठति’ + तृ (कृदन्त)
रथस्यof the chariot
रथस्य:
सम्बन्ध (स्थाता इत्यस्य)
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
हर्योःof the two bay steeds
हर्योः:
सम्बन्ध (रथस्य/अभिस्वरः इत्यादि)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक; ‘हरि’ = इन्द्रस्य अश्वः)
अभिस्वरःthe loud-sounding/roaring one
अभिस्वरः:
कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
TypeNoun (epithet)
Rootअभि- + स्वर (प्रातिपदिक; ‘स्वर’ = नाद/स्वर, ‘अभिस्वर’ = ‘उच्चनाद/घोष’)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
कर्तृ (मुख्य)
TypeNoun (proper)
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
दृळ्हाfirm/strong (ones)
दृळ्हा:
कर्म-विशेषण (पुराम्)
TypeAdjective
Rootदृळ्ह (प्रातिपदिक; ‘दृढ’ वैदिक-रूप)
चित्even
चित्:
सम्बन्ध/निपात (अपि/एव-भावे)
TypeIndeclinable
Rootचित् (अव्यय)
आरुजःthou/he hast shattered
आरुजः:
क्रिया
TypeVerb
Rootआ- + √रुज् ‘भङ्गे/विदारणे’