HomeRig VedaMandala 3Sukta 33Mantra 2
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Sukta 3.33

Rishi: Viśvāmitra Gāthina (Kauśika)
Devata: Vipāṭ and Śutudrī (as river powers under Indra’s impulsion)
Chandas: Jagatī

इन्द्रेषिते प्रसवं भिक्षमाणे अच्छा समुद्रं रथ्येव याथः । समाराणे ऊर्मिभिः पिन्वमाने अन्या वामन्यामप्येति शुभ्रे ॥

इन्द्रे॑षिते प्रस॒वं भिक्ष॑माणे॒ अच्छा॑ समु॒द्रं र॒थ्ये॑व याथः । स॒मा॒रा॒णे ऊ॒र्मिभि॒: पिन्व॑माने अ॒न्या वा॑म॒न्यामप्ये॑ति शुभ्रे ॥

índreṣite prasaváṃ bhíkṣamāṇe ácchā samudráṃ rathyéva yāthaḥ | samārāṇé ūrmíbhiḥ pínvamāne anyā́ vām anyā́m ápy eti śubhre ||

Impelled by Indra, asking for the forward driving, you move toward the ocean like two chariots on the highway. Swelling with waves as you rush together, one bright stream draws close to the other, seeking union in a single flow.

इन्द्रे॑षिते॒ इतीन्द्र॑ऽइषिते । प्र॒ऽस॒वम् । भिक्ष॑माणे॒ इति॑ । अच्छ॑ । स॒मु॒द्रम् । र॒थ्या॑ऽइव । या॒थः॒ । स॒मा॒रा॒णे इति॑ स॒म्ऽआ॒रा॒णे । ऊ॒र्मिऽभिः॑ । पिन्व॑माने॒ इति॑ । अ॒न्या । वा॒म् । अ॒न्याम् । अपि॑ । ए॒ति॒ । शु॒भ्रे॒ इति॑ ॥इन्द्रेषिते इतीन्द्रइषिते । प्रसवम् । भिक्षमाणे इति । अच्छ । समुद्रम् । रथ्याइव । याथः । समाराणे इति सम्आराणे । ऊर्मिभिः । पिन्वमाने इति । अन्या । वाम् । अन्याम् । अपि । एति । शुभ्रे इति ॥indreṣiteitīndra-iṣite | pra-savam | bhikṣamāṇeiti | accha | samudram | rathyāiva | yāthaḥ | samārāṇe itisam-ārāṇe | ūrmi-bhiḥ | pinvamāneiti | anyā | vām | anyām | api | eti | śubhreit i

इन्द्रे॑षितेwhen/under the impulse sent by Indra
इन्द्रे॑षिते:
Adhikaraṇa (स्थितिः/निमित्त-आधारः: ‘इन्द्र-प्रेरणे’)
TypeAdjective (past passive participle used adjectivally)
Rootइन्द्र- + इषित (√इष् ‘प्रेरणे’ का क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त) अथवा √इष्/√इष्-प्रेरण
प्रस॒वम्the onward impulse / setting in motion
प्रस॒वम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रसव- (प्र + √सू ‘प्रसवे/जनने’ → प्रसव)
भिक्ष॑माणे(you two) begging/entreating
भिक्ष॑माणे:
Kartā
TypeVerb (participle)
Root√भिक्ष् ‘याचने’
अच्छा॑towards
अच्छा॑:
Adhikaraṇa (गत्यर्थ-उपपद: ‘towards’)
TypeIndeclinable
Rootअच्छा (निपात)
समु॒द्रम्the sea / ocean
समु॒द्रम्:
Karma (गन्तव्य)
TypeNoun
Rootसमुद्र-
र॒थ्ये॑as on a chariot-road / like a chariot (in course)
र॒थ्ये॑:
Karaṇa (उपमान-प्रकारेण)
TypeAdjective
Rootरथ्य- (रथ + यत्; ‘रथ-सम्बन्धी/रथ-मार्गीय’)
इवlike
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
याथःyou two go / you two proceed
याथः:
Kartā
TypeVerb
Root√या ‘गत्यर्थे’
स॒मा॒रा॒णेin the encounter / in the confluence (of the streams)
स॒मा॒रा॒णे:
Adhikaraṇa
TypeNoun (locative) / verbal-noun
Rootसम्-आ-√रि/√अर्? (समाराण- ‘संयुद्ध/प्रतिस्पर्धा/समागम’ अर्थे; वैदिक पद)
ऊ॒र्मिभिःwith waves / surges
ऊ॒र्मिभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootऊर्मि-
पिन्व॑माने(you two) swelling / being made to swell
पिन्व॑माने:
Kartā (सह-कर्तृ: नद्यौ)
TypeVerb (participle)
Root√पिव्/√पिन् ‘प्रीणने/वर्धने’ (पिन्वते)
अ॒न्याone (of the two)
अ॒न्या:
Kartā
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य-
वाम्of you two / you two
वाम्:
Sampradāna/Adhikaraṇa (सम्बन्धार्थे: ‘of you two’)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (द्वितीया/षष्ठी द्विवचन: वाम्)
अ॒न्याम्the other (one)
अ॒न्याम्:
Karma
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य-
अपिalso / further
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
एतिgoes / approaches
एति:
Kartā
TypeVerb
Root√इ ‘गत्यर्थे’
शुभ्रेO bright/gleaming (two)
शुभ्रे:
Sambodhana
TypeAdjective (vocative)
Rootशुभ्र-