Mantra 13
Sukta 3.27
Rishi: Viśvāmitra Gāthina
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
ईळेन्यो नमस्यस्तिरस्तमांसि दर्शतः । समग्निरिध्यते वृषा ॥
Samhita Patha (IAST)
ई॒ळेन्यो॑ नम॒स्य॑स्ति॒रस्तमां॑सि दर्श॒तः । सम॒ग्निरि॑ध्यते॒ वृषा॑ ॥
Transliteration
īḷényo namasyás tirás tamā́ṃsi darśatáḥ | sám agnír idhyate vṛ́ṣā ||
Translation
Adorable and worthy of homage, visible beyond the darknesses, Agni is kindled wholly—strong and impelling in his force.
Padapatha (Word Analysis)
ई॒ळेन्यः॑ । न॒म॒स्यः॑ । ति॒रः । तमां॑सि । द॒र्श॒तः । सम् । अ॒ग्निः । इ॒ध्य॒ते॒ । वृषा॑ ॥ईळेन्यः । नमस्यः । तिरः । तमांसि । दर्शतः । सम् । अग्निः । इध्यते । वृषा ॥īḷenyaḥ | namasyaḥ | tiraḥ | tamāṃsi | darśataḥ | sam | agniḥ | idhyate | vṛṣā
Word by Word
ईळेन्यःpraiseworthy, worthy of invocation
ईळेन्यः:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य—अग्नेः)
TypeAdjective
Rootईळेन्य (प्रातिपदिक; from √ईळ्/√इल् ‘to praise, invoke’)
नमस्यःto be reverenced, venerable
नमस्यः:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य—अग्नेः)
TypeAdjective
Rootनमस्य (प्रातिपदिक; from √नम् ‘to bow, revere’)
तिरःthrough, beyond
तिरः:
क्रियाविशेषणम् (गत्यर्थ/व्याप्त्यर्थ—‘through/beyond’)
TypeIndeclinable
Rootतिरस् (अव्यय/उपसर्गार्थ; ‘across, beyond, through’)
तमांसिdarknesses, dark regions
तमांसि:
कर्म (तिरः-गमन/व्याप्तेः)
TypeNoun
Rootतमस् (प्रातिपदिक)
दर्शतःvisible, splendid to behold
दर्शतः:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य—अग्नेः)
TypeAdjective
Rootदृश् (धातु) → दर्शत (कृदन्त-प्रातिपदिक ‘visible, splendid’)
सम्together, fully (intensifier)
सम्:
क्रियाविशेषणम्/उपसर्गः (√इध् सह)
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग/अव्यय)
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
कर्ता
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
इध्यतेis kindled, blazes
इध्यते:
क्रिया (कर्तरि प्रयोगः—‘is kindled/blazes’)
TypeVerb
Root√इध् (दीप्तौ/प्रदीप्तौ ‘to kindle, blaze’)
वृषाthe bull; the mighty one
वृषा:
कर्ता-सम्बन्धि विशेषणम्/अपपद-सम्बोधनम् (अग्नेः)
TypeNoun (used appositionally) / Adjective
Rootवृषन्/वृष (प्रातिपदिक ‘bull; virile, mighty’)