Mantra 3
Sukta 3.11
Rishi: Viśvāmitra Gāthina
Devata: Agni
Chandas: Gāyatrī (probable; requires confirmation)
Samhita Patha (Devanagari)
अग्निर्धिया स चेतति केतुर्यज्ञस्य पूर्व्यः । अर्थं ह्यस्य तरणि ॥
Samhita Patha (IAST)
अ॒ग्निर्धि॒या स चे॑तति के॒तुर्य॒ज्ञस्य॑ पू॒र्व्यः । अर्थं॒ ह्य॑स्य त॒रणि॑ ॥
Transliteration
agnír dhiyā́ sá cetati ketúr yajñásya pūrvyáḥ | árthaṃ hy asya táraṇi ||
Translation
Agni by the inspired intelligence becomes conscious and awake; he is the ancient beacon of the sacrifice. For he carries across and secures its true aim—he makes the meaning and purpose of the offering effective.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒ग्निः । धि॒या । सः । चे॒त॒ति॒ । के॒तुः । य॒ज्ञस्य॑ । पू॒र्व्यः । अर्थ॑म् । हि । अ॒स्य॒ । त॒रणि॑ ॥अग्निः । धिया । सः । चेतति । केतुः । यज्ञस्य । पूर्व्यः । अर्थम् । हि । अस्य । तरणि ॥agniḥ | dhiyā | saḥ | cetati | ketuḥ | yajñasya | pūrvyaḥ | artham | hi | asya | taraṇi
Word by Word
अग्निःAgni (fire-god)
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि- (प्रातिपदिक)
धियाby/with insight, thought
धिया:
करण
TypeNoun
Rootधी- (प्रातिपदिक)
सःhe (that one)
सः:
कर्तृ (अग्निः-समनधिकरण)
TypePronoun
Rootतद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
चेततिperceives, is aware
चेतति:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootचित् (धातु) [वेदिक: चेत्/चित् ‘to perceive, be aware’]
केतुःbanner; sign; radiant mark
केतुः:
कर्तृ/विशेष्य (अग्निः-समनधिकरण)
TypeNoun
Rootकेतु- (प्रातिपदिक)
यज्ञस्यof the sacrifice
यज्ञस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootयज्ञ- (प्रातिपदिक)
पूर्व्यःancient, primordial
पूर्व्यः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootपूर्व्य- (प्रातिपदिक; ‘ancient, primeval’)
अर्थम्purpose; aim; meaning
अर्थम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअर्थ- (प्रातिपदिक)
हिfor, indeed
हि:
—
TypeIndeclinable
Rootहि (निपात)
अस्यof him/it (of this)
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम्/अदस्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → अस्य
तरणिःthe overcomer; the one who carries across (epithet of Agni)
तरणिः:
कर्तृ (अग्निः-समनधिकरण)
TypeNoun (agentive/epithet)
Rootतरणि- (प्रातिपदिक; ‘overcoming, crossing; helper’)