HomeRig VedaMandala 2Sukta 2Mantra 4
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 4

Sukta 2.2

Rishi: Gṛtsamada (Bhārgava)
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh

तमुक्षमाणं रजसि स्व आ दमे चन्द्रमिव सुरुचं ह्वार आ दधुः । पृश्न्याः पतरं चितयन्तमक्षभिः पाथो न पायुं जनसी उभे अनु ॥

तमु॒क्षमा॑णं॒ रज॑सि॒ स्व आ दमे॑ च॒न्द्रमि॑व सु॒रुचं॑ ह्वा॒र आ द॑धुः । पृश्न्या॑: पत॒रं चि॒तय॑न्तम॒क्षभि॑: पा॒थो न पा॒युं जन॑सी उ॒भे अनु॑ ॥

tám ukṣámāṇaṃ rájasi svá ā́ dame candrám iva su-rúcaṃ hvāré ā́ dadhuḥ | pṛ́śnyāḥ pátaraṃ citáyantam akṣá-bhiḥ pā́tho ná pāyúṃ jánasī ubhé ánu ||

Him, growing in strength in his own mid-region and in his home, they set in the enclosure like the Moon—beautifully shining. He awakens the speckled Mother’s wings with his rays; like a guardian of the path, he follows after both the births, Heaven and Earth, protecting the passage of the journey.

तम् । उ॒क्षमा॑णम् । रज॑सि । स्वे । आ । दमे॑ । च॒न्द्रम्ऽइ॑व । सु॒ऽरुच॑म् । ह्वा॒रे । आ । द॒धुः॒ । पृश्न्याः॑ । प॒त॒रम् । चि॒तय॑न्तम् । अ॒क्षऽभिः॑ । पा॒थः । न । पा॒युम् । जन॑सी॒ इति॑ । उ॒भे इति॑ । अनु॑ ॥तम् । उक्षमाणम् । रजसि । स्वे । आ । दमे । चन्द्रम्इव । सुरुचम् । ह्वारे । आ । दधुः । पृश्न्याः । पतरम् । चितयन्तम् । अक्षभिः । पाथः । न । पायुम् । जनसी इति । उभे इति । अनु ॥tam | ukṣamāṇam | rajasi | sve | ā | dame | candram-iva | su-rucam | hvāre | ā | dadhuḥ | pṛśnyāḥ | pataram | citayantam | akṣa-bhiḥ | pāthaḥ | na | pāyum | janasī iti | ubhe iti | anu

तम्him
तम्:
कर्म
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
उक्षमाणम्sprinkling/bedewing
उक्षमाणम्:
कर्म
TypeParticiple (Adjectival)
Rootउक्ष् (धातु, ‘to sprinkle/bedew; to pour’)
रजसिin the mid-air/space (rajas)
रजसि:
अधिकारण
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
स्वेin his own
स्वे:
अधिकारण
TypeAdjective/Pronoun
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
towards; unto
:
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
दमेin the house/abode
दमे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootदम (प्रातिपदिक; ‘house, abode’)
and
:
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
चन्द्रम्the shining one; moon (as a comparison)
चन्द्रम्:
कर्म (उपमान-रूपेण)
TypeNoun/Adjective
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक)
इवlike
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव (निपात)
सुरुचम्very bright, of good radiance
सुरुचम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootसुरुच् (प्रातिपदिक; ‘fair-brightness’)
ह्वारःthe crooked/hostile one; wile (personified)
ह्वारः:
कर्ता (कर्तृ-सम्बन्धः; ‘ह्वारः … दधुः’)
TypeNoun
Rootह्वार (प्रातिपदिक; ‘crookedness/defect; hostile wile’—Vedic)
unto; forth
:
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
दधुःthey have placed/set
दधुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु; ‘to place, put’)
पृश्न्याःof Pṛśnī (the speckled one)
पृश्न्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootपृश्नि (प्रातिपदिक; ‘speckled (cow)’; also a divine mother-name)
पतरम्wing/feather
पतरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपतर (प्रातिपदिक; ‘wing/feather’; Vedic)
चितयन्तम्observing, taking note
चितयन्तम्:
कर्म
TypeParticiple (Adjectival)
Rootचितय्/चेत् (धातु; ‘to notice, perceive, observe’)
अक्षभिःwith (his) eyes
अक्षभिः:
करण
TypeNoun
Rootअक्ष (प्रातिपदिक; ‘eye’; also ‘axle/die’—here ‘eyes’)
पाथःa path/way
पाथः:
TypeNoun
Rootपाथस् (प्रातिपदिक; ‘path, course; way’)
like, as
:
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
पायुम्a protector/guardian
पायुम्:
कर्म (उपमान-रूपेण)
TypeNoun
Rootपायु (प्रातिपदिक; ‘guardian, protector’)
जनसीthe two peoples/kinds (heaven & earth / gods & men)
जनसी:
कर्ता
TypeNoun
Rootजनस्/जनी (प्रातिपदिक; ‘race, creature’; dual ‘the two peoples’)
उभेboth
उभे:
कर्ता
TypePronoun/Adjective
Rootउभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अनुalong; following
अनु:
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)