HomeRig VedaMandala 10Sukta 95Mantra 9
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 9

Sukta 10.95

Rishi: Purūravas–Urvāśī dialogue tradition (RV 10.95)
Devata: Immortal states (amṛta) as attainable only through kratu and grounding (kṣoṇī)
Chandas: Triṣṭubh

यदासु मर्तो अमृतासु निस्पृक्सं क्षोणीभिः क्रतुभिर्न पृङ्क्ते । ता आतयो न तन्वः शुम्भत स्वा अश्वासो न क्रीळयो दन्दशानाः ॥

यदा॑सु॒ मर्तो॑ अ॒मृता॑सु नि॒स्पृक्सं क्षो॒णीभि॒: क्रतु॑भि॒र्न पृ॒ङ्क्ते । ता आ॒तयो॒ न त॒न्व॑: शुम्भत॒ स्वा अश्वा॑सो॒ न क्री॒ळयो॒ दन्द॑शानाः ॥

yád āsu márto amṛ́tāsu ni-spṛ́k sám kṣoṇī́bhir kratúbhir ná pṛ́ṅkte | tā́ ātáyo ná tanvàḥ śúmbhata svā́ aśvā́so ná krīḷáyo dándaśānāḥ ||

When the mortal, untouched, does not blend with the immortals by the grounded powers and discerning wills, then those impulsions do not adorn his embodied being—like playful horses, biting and restless, they remain his own yet unharmonized.

यत् । आ॒सु॒ । मर्तः॑ । अ॒मृता॑सु । नि॒ऽस्पृक् । सम् । क्षो॒णीभिः । क्रतु॑ऽभिः । न । पृ॒ङ्क्ते । ताः । आ॒तयः॑ । न । त॒न्वः॑ । शु॒म्भ॒त॒ । स्वाः । अश्वा॑सः । न । क्री॒ळयः॑ । दन्द॑शानाः ॥यत् । आसु । मर्तः । अमृतासु । निस्पृक् । सम् । क्षोणीभिः । क्रतुभिः । न । पृङ्क्ते । ताः । आतयः । न । तन्वः । शुम्भत । स्वाः । अश्वासः । न । क्रीळयः । दन्दशानाः ॥yat | āsu | martaḥ | amṛtāsu | ni-spṛk | sam | kṣoṇībhiḥ | kratu-bhiḥ | na | pṛṅkte | tāḥ | ātayaḥ | na | tanvaḥ | śumbhata | svāḥ | aśvāsaḥ | na | krīḷayaḥ | dandaśānāḥ

यदाwhen
यदा:
Adhikaraṇa (काल)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय) < यद्- (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
असुin this (state/world)
असु:
Adhikaraṇa (स्थान/अवस्था)
TypeNoun
Rootअसु (प्रातिपदिक)
मर्तःa mortal
मर्तः:
Kartā
TypeNoun
Rootमर्त (प्रातिपदिक) < √मृ (मरणे)
अमृतासुamong the immortals / in immortal (realms)
अमृतासु:
Adhikaraṇa
TypeNoun/Adjective (used substantively)
Rootअमृता (प्रातिपदिक) < अ- + मृत (√मृ)
निस्पृक्सम्untouched, uncontacted
निस्पृक्सम्:
Karma (as qualified object) / Karma-viśeṣaṇa
TypeAdjective
Rootनिस्पृक्ष (प्रातिपदिक) < निः- + √स्पृश् (स्पर्शे)
क्षोणीभिःwith/through the earths (lands)
क्षोणीभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootक्षोणी (प्रातिपदिक)
क्रतुभिःwith powers/intentions/ritual skills
क्रतुभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootक्रतु (प्रातिपदिक)
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
पृङ्क्तेmixes/joins (with)
पृङ्क्ते:
Kriyā
TypeVerb
Root√पृच्/पृङ्क् (मिश्रणे/संयोगे)
ताःthose (women/ones)
ताः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आतयःwanderers/roamers (restless ones)
आतयः:
Kartā (apposition to ताः)
TypeNoun
Rootआति (प्रातिपदिक) < आ- + √अत्/अत् (गत्यर्थ/अतिक्रम) (वेदिक)
like
:
TypeIndeclinable
Rootन (उपमा-निपात)
तन्वःbodies, persons
तन्वः:
Kartā (apposition) / subject complement
TypeNoun
Rootतनू (प्रातिपदिक)
शुम्भतthey adorn/shine
शुम्भत:
Kriyā
TypeVerb
Root√शुभ् (दीप्तौ/अलङ्कारे)
स्वाःtheir own
स्वाः:
Kartā (of implied clause) / viśeṣaṇa
TypeAdjective/Pronoun
Rootस्व (सर्वनाम/विशेषण-प्रातिपदिक)
अश्वासःhorses
अश्वासः:
Kartā
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
like
:
TypeIndeclinable
Rootन (उपमा-निपात)
क्रीळयःplayful ones, sporters
क्रीळयः:
Kartā (apposition to अश्वासः) / viśeṣaṇa
TypeNoun/Adjective
Rootक्रीळि/क्रीळ (प्रातिपदिक) < √क्रीड् (विहारे)
दन्दशानाःbiting, champing (at the bit)
दन्दशानाः:
Kartā-viśeṣaṇa
TypeParticiple
Root√दंश् (दंशने/दन्तैः स्पर्शे) (वेदिक) → दन्दशान (कृदन्त)