HomeRig VedaMandala 10Sukta 90Mantra 5
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 5

Sukta 10.90

Rishi: Nārāyaṇa / Purusha-sūkta tradition (variable)
Devata: Puruṣa (with Virāj as emanated principle)
Chandas: Triṣṭubh (probable; verify)

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

तस्मा॑द्वि॒राळ॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः ॥

tasmā́d virā́ḷ ajāyata virā́jo ádhi pū́ruṣaḥ | sá jātó áty aricyata paścā́d bhū́mim átho púraḥ ||

From him was born Virāj, and from Virāj the Purusha came forth. When he was born, he exceeded—behind the earth and also in front: the manifested order arises from the Vast and yet the Conscious Being surpasses its own manifestation.

तस्मा॑त् । वि॒राट् । अ॒जा॒य॒त॒ । वि॒ऽराजः॑ । अधि॑ । पुरु॑षः । सः । जा॒तः । अति॑ । अ॒रि॒च्य॒त॒ । प॒श्चात् । भूमि॑म् । अथो॒ इति॑ । पु॒रः ॥तस्मात् । विराट् । अजायत । विराजः । अधि । पुरुषः । सः । जातः । अति । अरिच्यत । पश्चात् । भूमिम् । अथो इति । पुरः ॥tasmāt | virāṭ | ajāyata | vi-rājaḥ | adhi | puruṣaḥ | saḥ | jātaḥ | ati | aricyata | paścāt | bhūmim | atho iti | puraḥ

तस्मात्from that (therefrom)
तस्मात्:
अपादान
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विराट्Virāj (the cosmic metre/expanse)
विराट्:
कर्तृ
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक) / विराट् (नाम)
अजायतwas born / came into being
अजायत:
TypeVerb
Root√जन् (जायते)
विराजःfrom Virāj
विराजः:
अपादान
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
अधिकरण (संबन्ध-निर्देशक)
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
पूरुषःPuruṣa (the Cosmic Person)
पूरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
जातःborn, having been born
जातः:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeParticiple
Root√जन् + क्त (जात)
अत्यरिच्यतsurpassed, exceeded
अत्यरिच्यत:
TypeVerb
Rootअति + √रिच् (रिणक्ति/रिच्यते ‘to surpass, exceed’)
पश्चात्afterwards, behind
पश्चात्:
अधिकरण (काल/देश)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
भूमिम्the earth
भूमिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
अथोand also
अथो:
TypeIndeclinable
Rootअथ + उ (निपात-संयोग)
पुरःin front, before
पुरः:
अधिकरण (देश)
TypeIndeclinable
Rootपुरस् (अव्यय/प्रातिपदिक ‘front’)