HomeRig VedaMandala 10Sukta 90Mantra 1
Next Mantra

Mantra 1

Sukta 10.90

Rishi: Nārāyaṇa / Purusha-sūkta tradition (later Anukramaṇī attribution varies; commonly ‘Nārāyaṇa’ or ‘unknown’ in scholarly catalogues)
Devata: Puruṣa (Cosmic Being)
Chandas: Triṣṭubh (standard for much of 10.90; verify per verse in critical edition)

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमिं॑ वि॒श्वतो॑ वृ॒त्वात्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒लम् ॥

sahásraśīrṣā́ púruṣaḥ sahasrākṣáḥ sahásrapāt | sá bhū́miṃ viśváto vṛtvā́ áty atiṣṭhad daśāṅgulám ||

The Purusha is a vast being of innumerable heads, eyes, and feet. Encompassing the earth on every side, he yet exceeds it—standing beyond by a measure: the Transcendent that contains the whole manifestation and surpasses it.

स॒हस्र॑ऽशीर्षा । पुरु॑षः । स॒ह॒स्र॒ऽअ॒क्षः । स॒हस्र॑ऽपात् । सः । भूमि॑म् । विश्वतः॑ । वृ॒त्वा । अति॑ । अ॒ति॒ष्ठ॒त् । द॒श॒ऽअ॒ङ्गु॒लम् ॥सहस्रशीर्षा । पुरुषः । सहस्रअक्षः । सहस्रपात् । सः । भूमिम् । विश्वतः । वृत्वा । अति । अतिष्ठत् । दशअङ्गुलम् ॥sahasra-śīrṣā | puruṣaḥ | sahasra-akṣaḥ | sahasra-pāt | saḥ | bhūmim | viśvataḥ | vṛtvā | ati | atiṣṭhat | daśa-aṅgulam

सहस्रशीर्षाthousand-headed
सहस्रशीर्षा:
विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धि)
TypeAdjective
Rootसहस्र-शीर्षन् (प्रातिपदिक) → बहुव्रीहि-समास
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
सहस्राक्षःthousand-eyed
सहस्राक्षः:
विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धि)
TypeAdjective
Rootसहस्र-अक्षि/अक्ष (प्रातिपदिक) → बहुव्रीहि-समास
सहस्रपात्thousand-footed
सहस्रपात्:
विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धि)
TypeAdjective
Rootसहस्र-पद् (प्रातिपदिक) → बहुव्रीहि-समास
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भूमिम्the earth
भूमिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
विश्वतःon all sides, from every direction
विश्वतः:
अधिकारण (दिशा/परिसर-निर्देशः)
TypeIndeclinable
Rootविश्व (प्रातिपदिक) + तस् (अव्ययीभाव/तसिल्)
वृत्वाhaving encompassed, having covered
वृत्वा:
क्रियाविशेषणम् (पूर्वकर्म)
TypeVerb (absolutive)
Root√वृत् (वर्तने/आवरणे) → क्त्वा-प्रत्यय
अत्यतिष्ठत्stood beyond, extended beyond
अत्यतिष्ठत्:
क्रिया (कर्तृ-व्यापारः)
TypeVerb
Rootअति-√स्था (तिष्ठति)
दशाङ्गुलम्by ten fingers’ breadth (ten spans)
दशाङ्गुलम्:
अधिकारण/परिमाण-निर्देश (मात्रा)
TypeNoun (measure) / Adverbial accusative
Rootदश-अङ्गुल (प्रातिपदिक) → कर्मधारय/तत्पुरुष-समास