HomeRig VedaMandala 10Sukta 88Mantra 16
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 16

Sukta 10.88

Devata: Indra (as inner Overcomer / Taraṇi, with solar-luminous traits)
Chandas: Trishtubh (probable; RV 10 often uses triṣṭubh in narrative/reflective hymns)

द्वे समीची बिभृतश्चरन्तं शीर्षतो जातं मनसा विमृष्टम् । स प्रत्यङ्विश्वा भुवनानि तस्थावप्रयुच्छन्तरणिर्भ्राजमानः ॥

द्वे स॑मी॒ची बि॑भृत॒श्चर॑न्तं शीर्ष॒तो जा॒तं मन॑सा॒ विमृ॑ष्टम् । स प्र॒त्यङ्विश्वा॒ भुव॑नानि तस्था॒वप्र॑युच्छन्त॒रणि॒र्भ्राज॑मानः ॥

dvé saṁīcī bíbhr̥taś cárantaṁ śīrṣató jātáṁ mánasā vímr̥ṣṭam | sá pratyáṅ víśvā bhúvanāni tasthāv áprāyucchant táraṇir bhrā́jamānaḥ ||

Two powers moving in harmony uphold and bear him—he who moves, born from the head, and inwardly discerned by the mind. Turning within, he takes his stand in all the worlds; the luminous Overcomer shines, never failing, never letting go.

द्वे इति॑ । स॒मी॒ची इति॑ सम्ऽई॒ची । बि॒भृ॒तः॒ । चर॑न्तम् । शी॒र्ष॒तः । जा॒तम् । मन॑सा । विऽमृ॑ष्टम् । सः । प्र॒त्यङ् । विश्वा॑ । भुव॑नानि । त॒स्थौ॒ । अप्र॑ऽयुच्छन् । त॒रणिः॑ । भ्राज॑मानः ॥द्वे इति । समीची इति सम्ईची । बिभृतः । चरन्तम् । शीर्षतः । जातम् । मनसा । विमृष्टम् । सः । प्रत्यङ् । विश्वा । भुवनानि । तस्थौ । अप्रयुच्छन् । तरणिः । भ्राजमानः ॥dve iti | samīcī itisam-īcī | bibhṛtaḥ | carantam | śīrṣataḥ | jātam | manasā | vi-mṛṣṭam | saḥ | pratyaṅ | viśvā | bhuvanāni | tasthau | apra-yucchan | taraṇiḥ | bhrājamānaḥ

द्वेtwo
द्वे:
विशेषण (कर्तृ/कर्म-सम्बन्धे) — ‘समीची’ इत्यस्य
TypeAdjective (numeral)
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
समीचीfacing each other; convergent
समीची:
विशेषण (अप्रकट-कर्तृ/कर्म) — ‘द्वे’ इत्यनेन सह
TypeAdjective
Rootसमीचि (प्रातिपदिक; सम्-√अञ्च् ‘to go/turn’ → ‘facing/going together’)
बिभृतःbears; carries
बिभृतः:
क्रिया
TypeVerb (finite)
Root√भृ (भरणे)
चरन्तम्moving; roaming
चरन्तम्:
कर्म (बिभृतः इत्यस्य) / विशेष्यः
TypeParticiple (present active)
Root√चर् (गत्यर्थे)
शीर्षतःfrom the head; at the head
शीर्षतः:
अपादान/अधिकरण-भाव (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable (ablatival adverb)
Rootशीर्षन् (प्रातिपदिक)
जातम्born; arisen
जातम्:
कर्म/विशेषण (चरन्तम् इत्यस्य/तदर्थस्य)
TypeParticiple (past passive)
Root√जन् (जन्मनि)
मनसाwith the mind
मनसा:
करण
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
विमृष्टम्examined; considered; touched upon
विमृष्टम्:
कर्म/विशेषण (जातम् इत्यादि-सम्बद्धम्)
TypeParticiple (past passive)
Rootवि-√मृश् (स्पर्शने/परामर्शे)
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रत्यङ्turned back; facing inward/against
प्रत्यङ्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective/indeclinable-like (directional)
Rootप्रत्यञ्च् (प्रातिपदिक; प्रति+अञ्च्)
विश्वाall
विश्वा:
कर्म (तस्थाव् इत्यस्य) — ‘भुवनानि’ इत्यस्य विशेषण
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
भुवनानिworlds; beings; realms
भुवनानि:
कर्म
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक; √भू ‘to be’)
तस्थाव्stood; took his stand
तस्थाव्:
क्रिया
TypeVerb (finite)
Root√स्था (स्थितौ)
अप्रयुच्छन्unfailing; not letting go
अप्रयुच्छन्:
कर्तृ-विशेषण (सः इत्यस्य)
TypeParticiple/Adjective (negated)
Rootअ-प्र-√युज्/√युच्छ् (विच्छेदे/प्रमादे?; न-प्रयुच्छ् = ‘not failing/ not letting go’ — वैदिक प्रयोग)
तरणिःthe crosser; deliverer
तरणिः:
कर्तृ (सः इत्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन)
TypeNoun/epithet
Rootतरणि (प्रातिपदिक; √तॄ ‘to cross’)
भ्राजमानःshining; blazing
भ्राजमानः:
कर्तृ-विशेषण
TypeParticiple (present middle)
Root√भ्राज् (दीप्तौ)