HomeRig VedaMandala 10Sukta 61Mantra 10
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 10

Sukta 10.61

Rishi: Same hymn complex (10.61).
Devata: Ṛta as guiding principle; mythic seer-group Navagvas; gopa as guardian figure (often linked to Angiras/Br̥haspati mythic cycle).
Chandas: Triṣṭubh

मक्षू कनायाः सख्यं नवग्वा ऋतं वदन्त ऋतयुक्तिमग्मन् । द्विबर्हसो य उप गोपमागुरदक्षिणासो अच्युता दुदुक्षन् ॥

म॒क्षू क॒नाया॑: स॒ख्यं नव॑ग्वा ऋ॒तं वद॑न्त ऋ॒तयु॑क्तिमग्मन् । द्वि॒बर्ह॑सो॒ य उप॑ गो॒पमागु॑रदक्षि॒णासो॒ अच्यु॑ता दुदुक्षन् ॥

makṣū́ kanā́yāḥ sakhyáṃ návagvā ṛtáṃ vádanta ṛtá-yuktim agman | dvíbarhaso yá úpa gopám ā́gur adakṣiṇā́so ácyutā dudúkṣan ||

Swiftly the Navagvas entered into the maiden’s companionship, speaking the Truth; they came yoked to the right joining of Ṛta. Those of double might approached the Cowherd (guardian of the rays); but being without right-giving they milked out what should not fall—distorting the stable powers by a wrong exchange.

म॒क्षु । क॒नायाः॑ । स॒ख्यम् । नव॑ऽग्वाः । ऋ॒तम् । वद॑न्तः । ऋ॒तऽयु॑क्तिम् । अ॒ग्म॒न् । द्वि॒ऽबर्ह॑सः । ये । उप॑ । गो॒पम् । आ । अगुः॑ । अ॒द॒क्षि॒णासः॑ । अच्यु॑ता । दु॒दु॒क्ष॒न् ॥मक्षु । कनायाः । सख्यम् । नवग्वाः । ऋतम् । वदन्तः । ऋतयुक्तिम् । अग्मन् । द्विबर्हसः । ये । उप । गोपम् । आ । अगुः । अदक्षिणासः । अच्युता । दुदुक्षन् ॥makṣu | kanāyāḥ | sakhyam | nava-gvāḥ | ṛtam | vadantaḥ | ṛta-yuktim | agman | dvi-barhasaḥ | ye | upa | gopam | ā | aguḥ | adakṣiṇāsaḥ | acyutā | dudukṣan

मक्षूquickly, at once
मक्षू:
Adhikaraṇa (कालार्थे) / क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootमक्षू (अव्यय-प्रातिपदिक)
कनायाःof the maiden/young woman
कनायाः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘कन्याया:’
TypeNoun
Rootकन्या (प्रातिपदिक)
सख्यम्friendship, companionship
सख्यम्:
Karma (प्राप्य/विषय) — ‘सख्यं (प्राप्नुवन्/कुर्वन्)’
TypeNoun
Rootसख्य (प्रातिपदिक)
नवग्वाःthe Navagvas (a group of seers)
नवग्वाः:
Kartā
TypeNoun
Rootनवग्व (प्रातिपदिक; ऋषिगण-नाम)
ऋतम्truth, cosmic order
ऋतम्:
Karma (वद्-क्रियायाः विषयः)
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
वदन्तthey speak, they utter
वदन्त:
(क्रिया) — कर्तृः ‘नवग्वाः’
TypeVerb
Rootवद्
ऋतयुक्तिम्the truth-joining/true arrangement (right connection)
ऋतयुक्तिम्:
Karma (गम्-क्रियायाः लक्ष्य/प्राप्तव्य)
TypeNoun
Rootऋत + युक्ति (प्रातिपदिक; समासः)
अग्मन्they went, they reached
अग्मन्:
(क्रिया) — कर्तृः ‘नवग्वाः’
TypeVerb
Rootगम्
द्विबर्हसःthe two-fold lofty ones / having two ‘bṛhás’ (two exaltations)
द्विबर्हसः:
Kartā (य-सम्बन्धे) / विशेष्य-रूपेण समूहः
TypeAdjective (used substantively)
Rootद्वि + बर्हस् (प्रातिपदिक; समासः)
येwho
ये:
Kartā (य-उपवाक्ये) — ‘ये ... आगुः’
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
उपnear, towards
उप:
क्रियाविशेषण (समीपार्थे)
TypeIndeclinable
Rootउप (उपसर्ग/अव्यय)
गोपम्the herdsman/guardian
गोपम्:
Karma (उप + आ-गम् — ‘गोपम्’ प्रति)
TypeNoun
Rootगोप (प्रातिपदिक)
आगुःthey have come, they came
आगुः:
(क्रिया) — कर्तृः ‘ये/द्विबर्हसः’
TypeVerb
Rootगम् (आ-उपसर्गयुक्त)
अदक्षिणासःwithout dakṣiṇā (without sacrificial fee), ungenerous
अदक्षिणासः:
Kartā (दुदुक्षन्-क्रियायाः)
TypeAdjective (used substantively)
Rootअ- + दक्षिणा (प्रातिपदिक; नञ्-समासः)
अच्युताःunfallen, unmoved, steadfast
अच्युताः:
Kartā (अदक्षिणासः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअ- + च्युत (√च्यु ‘to fall/move’ से क्त; नञ्)
दुदुक्षन्they desired to milk / they sought to draw (milk/wealth)
दुदुक्षन्:
(क्रिया) — कर्तृः ‘अदक्षिणासः अच्युताः’
TypeVerb
Rootदुह् (दोहने) — desiderative stem (दुदुक्ष-)