Mantra 4
Sukta 10.58
Devata: Manas (recalled) with the four directions as dispersal-field
Samhita Patha (Devanagari)
यत्ते चतस्रः प्रदिशो मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
Samhita Patha (IAST)
यत्ते॒ चत॑स्रः प्र॒दिशो॒ मनो॑ ज॒गाम॑ दूर॒कम् । तत्त॒ आ व॑र्तयामसी॒ह क्षया॑य जी॒वसे॑ ॥
Transliteration
yát te cátasraḥ prádiśo mánó jagā́ma dūrákam | tát te ā́ vartayāmasīhá kṣayā́ya jīváse ||
Translation
If your mind has gone far away into the four directions, that very mind we turn back to you here—for stable dwelling, for living.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । ते॒ । चत॑स्रः । प्र॒ऽदिशः॑ । मनः॑ । ज॒गाम॑ । दूर॒कम् । तत् । ते॒ । आ । व॒र्त॒या॒म॒सि॒ । इ॒ह । क्षया॑य । जी॒वसे॑ ॥यत् । ते । चतस्रः । प्रदिशः । मनः । जगाम । दूरकम् । तत् । ते । आ । वर्तयामसि । इह । क्षयाय । जीवसे ॥yat | te | catasraḥ | pra-diśaḥ | manaḥ | jagāma | dūrakam | tat | te | ā | vartayāmasi | iha | kṣayāya | jīvase
Word by Word
यत्that which / whatever
यत्:
सम्बन्ध/अन्वय-निर्देशक (relative connector)
TypePronoun (relative) / Indeclinable-like usage
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
तेyour / of you
ते:
सम्बन्ध (genitive possessor)
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
चतस्रःfour
चतस्रः:
विशेषण (qualifier)
TypeNumeral adjective
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक)
प्रदिशःquarters, directions
प्रदिशः:
अधिकरण (directions as loci/quarters) / also can be ‘from the quarters’ in sense-context
TypeNoun
Rootप्रदिश् (प्र-√दिश्) / प्रदिश्-प्रातिपदिक
मनःmind
मनः:
कर्तृ (subject of जगाम)
TypeNoun
Rootमनस्- (प्रातिपदिक)
जगामwent, has gone
जगाम:
क्रिया
TypeVerb
Root√गम् (गच्छति)
दूरकम्far away
दूरकम्:
कर्म/गति-लक्ष्य (goal of motion)
TypeAdjective (used adverbially) / Noun-like
Rootदूरक- (दूर + क प्रत्यय; प्रातिपदिक)
तत्that
तत्:
कर्म (object of आवर्तयामसि)
TypePronoun (demonstrative)
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेto you
ते:
सम्प्रदान (recipient)
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आback, towards
आ:
क्रिया-विशेषक (directional)
TypePreverb / Indeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
वर्तयामसिwe cause to return / we bring back
वर्तयामसि:
क्रिया
TypeVerb
Rootवर्तयति (causative) < √वृत्/√वर्त् (to turn, to roll)
इहhere
इह:
अधिकरण (location)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
क्षयायfor dwelling, for home
क्षयाय:
प्रयोजन-सम्प्रदान (purpose/benefit)
TypeNoun
Rootक्षय- (प्रातिपदिक; ‘dwelling, home, abode’)
जीवसेfor life, for living
जीवसे:
प्रयोजन-सम्प्रदान (purpose)
TypeNoun (abstract) / infinitival-dative sense
Rootजीवस्- (प्रातिपदिक; ‘life, living’) / from √जीव्