Mantra 3
Sukta 10.58
Devata: Manas (recalled) with spatial-totality imagery
Samhita Patha (Devanagari)
यत्ते भूमिं चतुर्भृष्टिं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
Samhita Patha (IAST)
यत्ते॒ भूमिं॒ चतु॑र्भृष्टिं॒ मनो॑ ज॒गाम॑ दूर॒कम् । तत्त॒ आ व॑र्तयामसी॒ह क्षया॑य जी॒वसे॑ ॥
Transliteration
yát te bhū́miṃ catúr-bhṛṣṭiṃ mánó jagā́ma dūrákam | tát te ā́ vartayāmasīhá kṣayā́ya jīváse ||
Translation
If your mind has gone far away to the Earth with four quarters, that very mind we turn back to you here—for stable dwelling, for living.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । ते॒ । भूमि॑म् । चतुः॑ऽभृष्टिम् । मनः॑ । ज॒गाम॑ । दूर॒कम् । तत् । ते॒ । आ । व॒र्त॒या॒म॒सि॒ । इ॒ह । क्षया॑य । जी॒वसे॑ ॥यत् । ते । भूमिम् । चतुःभृष्टिम् । मनः । जगाम । दूरकम् । तत् । ते । आ । वर्तयामसि । इह । क्षयाय । जीवसे ॥yat | te | bhūmim | catuḥ-bhṛṣṭim | manaḥ | jagāma | dūrakam | tat | te | ā | vartayāmas i | iha | kṣayāya | jīvase
Word by Word
यत्when/that which
यत्:
—
TypeIndeclinable
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यत् (सम्बन्ध-अव्यय)
तेof you/your
ते:
सम्बन्ध (possessor)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भूमिम्earth/ground
भूमिम्:
कर्म (object of ‘went’)
TypeNoun
Rootभूमि- (स्त्रीलिङ्ग प्रातिपदिक)
चतुःभृष्टिम्four-pointed/four-edged
चतुःभृष्टिम्:
कर्म (qualifier of object)
TypeAdjective
Rootचतुर्- + भृष्टि- (स्त्रीलिङ्ग प्रातिपदिक; ‘भृष्टि’ = point/spearhead/edge; here as epithet)
मनःmind
मनः:
कर्तृ (subject)
TypeNoun
Rootमनस्- (नपुंसकलिङ्ग प्रातिपदिक)
जगामwent/has gone
जगाम:
क्रिया
TypeVerb
Root√गम् (गच्छति)
दूरकम्far away
दूरकम्:
अधिकारण/दिशा-निर्देश (goal/extent)
TypeAdjective (used adverbially)
Rootदूरक- (नपुंसकलिङ्ग/विशेषण-प्रातिपदिक; ‘far away’)
तत्that
तत्:
कर्म (object: ‘that [mind/that which went]’)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेto you/for you
ते:
सम्प्रदान (to you)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आback, towards (hither)
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
वर्तयामसिwe cause to turn/bring back
वर्तयामसि:
क्रिया
TypeVerb
Root√वृत्/√वर्त् (वर्तते/वर्तयति) – causative stem वर्तय-
इहhere
इह:
अधिकारण (location)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
क्षयायfor a dwelling/home
क्षयाय:
सम्प्रदान/प्रयोजन (for dwelling/abiding)
TypeNoun
Rootक्षय- (पुंलिङ्ग प्रातिपदिक; ‘dwelling, home, abiding’)
जीवसेfor life/to live
जीवसे:
प्रयोजन (for living)
TypeNoun (infinitival dative usage)
Rootजीवस्- (नपुंसकलिङ्ग प्रातिपदिक; ‘life, living’) / √जीव् (to live) से-इन्फिनिटिव् परम्परा