Mantra 2
Sukta 10.58
Devata: Manas (to be recalled) framed by Dyāvā-Pṛthivī imagery
Samhita Patha (Devanagari)
यत्ते दिवं यत्पृथिवीं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
Samhita Patha (IAST)
यत्ते॒ दिवं॒ यत्पृ॑थि॒वीं मनो॑ ज॒गाम॑ दूर॒कम् । तत्त॒ आ व॑र्तयामसी॒ह क्षया॑य जी॒वसे॑ ॥
Transliteration
yát te dívaṃ yát pṛthivī́ṃ mánó jagā́ma dūrákam | tát te ā́ vartayāmasīhá kṣayā́ya jīváse ||
Translation
If your mind has gone far away to Heaven, if to Earth, that very mind we turn back to you here—for stable dwelling, for living.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । ते॒ । दिव॑म् । यत् । पृ॒थि॒वीम् । मनः॑ । ज॒गाम॑ । दूर॒कम् । तत् । ते॒ । आ । व॒र्त॒या॒म॒सि॒ । इ॒ह । क्षया॑य । जी॒वसे॑ ॥यत् । ते । दिवम् । यत् । पृथिवीम् । मनः । जगाम । दूरकम् । तत् । ते । आ । वर्तयामसि । इह । क्षयाय । जीवसे ॥yat | te | divam | yat | pṛthivīm | manaḥ | jagāma | dūrakam | tat | te | ā | vartayāmasi | iha | kṣayāya | jīvase
Word by Word
यत्which/that
यत्:
(सम्बन्ध/अन्वय-चिह्न) — ‘which/that’ introducing the clause
TypePronoun (relative)
Rootयद् (sarvanāma-prātipadika)
तेof you/your
ते:
सम्बन्ध (genitive possessor)
TypePronoun
Rootत्वद् (sarvanāma-prātipadika)
दिवम्heaven, the sky
दिवम्:
कर्म (object of ‘went’)
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (prātipadika: दिव् ‘heaven’)
यत्and which/that
यत्:
(सम्बन्ध/अन्वय-चिह्न) — second relative member
TypePronoun (relative)
Rootयद्
पृथिवीम्earth
पृथिवीम्:
कर्म (object of ‘went’)
TypeNoun
Rootपृथिवी (prātipadika)
मनःmind
मनः:
कर्तृ (subject of ‘went’)
TypeNoun
Rootमनस् (prātipadika)
जगामwent, has gone
जगाम:
(क्रिया) — governs objects ‘दिवम्/पृथिवीम्’
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
दूरकम्far away, to a distance
दूरकम्:
अधिकारण/क्रियाविशेषण (extent/distance)
TypeAdjective (used adverbially)
Rootदूरक (prātipadika; adj. from दूर ‘far’)
तत्that
तत्:
कर्म (object of ‘turn back’ = that [mind/that which went])
TypePronoun (demonstrative)
Rootतद् (sarvanāma-prātipadika)
तेto you, for you
ते:
सम्प्रदान (to/for you)
TypePronoun
Rootत्वद्
आback, towards (hither)
आ:
(क्रियाविशेषक) directional/intensive with ‘वर्तयामसि’
TypePreverb/Indeclinable
Rootआ (upasarga/avyaya)
वर्तयामसिwe cause to turn back, we bring back
वर्तयामसि:
(क्रिया); कर्तृ = ‘we’ (implicit), कर्म = ‘तत्’
TypeVerb
Rootवृत् (धातु) + णिच् (causative) → वर्तय-
इहhere
इह:
अधिकारण (location: here)
TypeIndeclinable
Rootइह (avyaya)
क्षयायfor a dwelling, for abiding
क्षयाय:
सम्प्रदान/प्रयोजन (for dwelling/abiding, for home)
TypeNoun
Rootक्षय (prātipadika)
जीवसेfor life, to live
जीवसे:
सम्प्रदान/प्रयोजन (for life, for living)
TypeNoun (inflectional dative of an abstract)
Rootजीवस्/जीव (prātipadika; ‘life, living’)