Mantra 1
Sukta 10.58
Devata: Manas (to be recalled) with Yama as the deathward attractor in the imagery
Samhita Patha (Devanagari)
यत्ते यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
Samhita Patha (IAST)
यत्ते॑ य॒मं वै॑वस्व॒तं मनो॑ ज॒गाम॑ दूर॒कम् । तत्त॒ आ व॑र्तयामसी॒ह क्षया॑य जी॒वसे॑ ॥
Transliteration
yát te yamáṃ vaivasvatáṃ mánó jagā́ma dūrákam | tát te ā́ vartayāmasīhá kṣayā́ya jīváse ||
Translation
If your mind has gone far away to Yama Vaivasvata, that very mind we turn back to you here—for abiding in the home of life, for living.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । ते॒ । य॒मम् । वै॒व॒स्व॒तम् । मनः॑ । ज॒गाम॑ । दूर॒कम् । तत् । ते॒ । आ । व॒र्त॒या॒म॒सि॒ । इ॒ह । क्षया॑य । जी॒वसे॑ ॥यत् । ते । यमम् । वैवस्वतम् । मनः । जगाम । दूरकम् । तत् । ते । आ । वर्तयामसि । इह । क्षयाय । जीवसे ॥yat | te | yamam | vaivasvatam | manaḥ | jagāma | dūrakam | tat | te | ā | vartayāmasi | iha | kṣayāya | jīvase
Word by Word
यत्that which / when
यत्:
(सम्बन्ध/अनुवादक) — यत्…तत्-सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
तेof you, your
ते:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘your (mind)’
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
यमम्Yama
यमम्:
कर्म (गमनस्य लक्ष्य/प्राप्तव्य) — ‘to Yama’
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
वैवस्वतम्son of Vivasvat (Vaivasvata)
वैवस्वतम्:
कर्म-सम्बद्ध विशेषण
TypeAdjective (epithet)
Rootवैवस्वत (प्रातिपदिक; विवस्वत्-अपत्य/सम्बन्ध)
मनःmind
मनः:
कर्तृ (जगाम इत्यस्य) — ‘the mind went’
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
जगामwent, has gone
जगाम:
क्रिया
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
दूरकम्far away
दूरकम्:
अधिकारण/देश (गमनस्य) — ‘far away’
TypeAdjective/Adverbial (acc.)
Rootदूरक (प्रातिपदिक; दूर-सम्बद्ध)
तत्that
तत्:
कर्म (वर्तयामसि इत्यस्य) — ‘that (back)’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
तेto you
ते:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आback, towards (here)
आ:
(क्रियाविशेषक) दिशा/सम्प्राप्ति
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
वर्तयामसिwe bring back, we cause to return
वर्तयामसि:
क्रिया
TypeVerb
Rootवृत् (धातु; caus. वर्तय-)
इहhere
इह:
अधिकारण (स्थान) — ‘here’
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
क्षयायfor dwelling, for home
क्षयाय:
सम्प्रदान/प्रयोजन (दत्तार्थ) — ‘for dwelling/abode’
TypeNoun
Rootक्षय (प्रातिपदिक)
जीवसेto live, for living
जीवसे:
प्रयोजन (उद्देश्य) — ‘in order to live’
TypeVerbal noun (infinitival dative)
Rootजीव् (धातु) → जीवस्/जीवस् (कृदन्त-भाव/उद्देश्य)