HomeRig VedaMandala 10Sukta 5Mantra 3
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 3

Sukta 10.5

Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional)
Devata: R̥ta-Māyā dyad / cosmic feminine powers (enigmatic)
Chandas: Jagatī (probable)

ऋतायिनी मायिनी सं दधाते मित्वा शिशुं जज्ञतुर्वर्धयन्ती । विश्वस्य नाभिं चरतो ध्रुवस्य कवेश्चित्तन्तुं मनसा वियन्तः ॥

ऋ॒ता॒यिनी॑ मा॒यिनी॒ सं द॑धाते मि॒त्वा शिशुं॑ जज्ञतुर्व॒र्धय॑न्ती । विश्व॑स्य॒ नाभिं॒ चर॑तो ध्रु॒वस्य॑ क॒वेश्चि॒त्तन्तुं॒ मन॑सा वि॒यन्त॑: ॥

ṛtāyínī māyínī sáṃ dadhāte mitvā́ śíśuṃ jajñatúr vardháyantī | víśvasya nā́bhiṃ cárato dhruvásya kavéś cit tántuṃ mánasā vi-yántaḥ ||

The one who moves by R̥ta and the one who works by Māyā join together; having measured, they give birth to the child and foster him. They move about the navel of the whole, of the steadfast; even the seer’s thread they weave out by the mind.

ऋ॒त॒यिनी॒ इत्यृ॑त॒ऽयिनी॑ । मा॒यिनी॒ इति॑ । सम् । द॒धा॒ते॒ इति॑ । मि॒त्वा । शिशु॑म् । ज॒ज्ञ॒तुः॒ । व॒र्धय॑न्ती॒ इति॑ । विश्व॑स्य । नाभि॑म् । चर॑तः । ध्रु॒वस्य॑ । क॒वेः । चि॒त् । तन्तु॑म् । मन॑सा । वि॒ऽयन्तः॑ ॥ऋतयिनी इत्यृतयिनी । मायिनी इति । सम् । दधाते इति । मित्वा । शिशुम् । जज्ञतुः । वर्धयन्ती इति । विश्वस्य । नाभिम् । चरतः । ध्रुवस्य । कवेः । चित् । तन्तुम् । मनसा । वियन्तः ॥ṛtayinī ity ṛṛta-yinī | māyinī iti | sam | dadhāteiti | mitvā | śiśum | jajñatuḥ | vardhayantī iti | viśvasya | nābhim | carataḥ | dhruvasya | kaveḥ | cit | tantum | manasā | vi-yantaḥ

ऋतायिनीṛta-following / order-abiding (f.)
ऋतायिनी:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootऋतायिनी- (प्रातिपदिक; < ऋत + आयिन्/आयिनी)
मायिनीpossessing māyā / wondrous, crafty (f.)
मायिनी:
कर्तृ (विशेषणरूपेण)
TypeAdjective
Rootमायिनी- (प्रातिपदिक; < माया)
सम्together, completely
सम्:
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग)
दधातेthe two place/put together; arrange
दधाते:
क्रिया (कर्तृ: ऋतायिनी, मायिनी)
TypeVerb
Rootधा (डुधाञ्) + आत्मनेपद
मित्वाhaving measured
मित्वा:
पूर्वकालक्रिया (क्रियाविशेषण)
TypeVerbal derivative
Rootमा (माने/मितौ) → मि- (कृदन्त)
शिशुम्the child, infant
शिशुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशिशु- (प्रातिपदिक)
जज्ञतुःthe two begot/brought forth
जज्ञतुः:
क्रिया (कर्तृ: ऋतायिनी, मायिनी)
TypeVerb
Rootजन् (जनीँ)
वर्धयन्तीnourishing, causing to grow (f.)
वर्धयन्ती:
कर्तृ (सहक्रिया/विशेषण; ‘while increasing/nourishing’)
TypeParticiple
Rootवृध् (वर्धने) → वर्धय-
विश्वस्यof all, of the whole
विश्वस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective (used substantively)
Rootविश्व- (प्रातिपदिक)
नाभिम्navel; hub, center
नाभिम्:
कर्म (वि-यन्तः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootनाभि- (प्रातिपदिक)
चरतःof the two that move/wander
चरतः:
सम्बन्ध (genitive dual: ‘of the two moving/going’)
TypeParticiple
Rootचर् (गत्यर्थ)
ध्रुवस्यof the fixed/steadfast (one); of the firm order
ध्रुवस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective (used substantively)
Rootध्रुव- (प्रातिपदिक)
कवेःof the seer/poet
कवेः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootकवि- (प्रातिपदिक)
चित्indeed, even
चित्:
TypeIndeclinable
Rootचित् (निपात)
तन्तुम्thread; line, filament
तन्तुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootतन्तु- (प्रातिपदिक)
मनसाwith the mind
मनसा:
करण
TypeNoun
Rootमनस्- (प्रातिपदिक)
वियन्तःgoing apart; weaving/spreading (lit. ‘moving out’)
वियन्तः:
कर्तृ
TypeParticiple
Rootया (गत्यर्थ) + वि- (उपसर्ग) → वि-यन्त्