Mantra 2
Sukta 10.189
Devata: Cosmic Mighty One (often solar/Agni-like power) revealing heaven through rhythmic breath/movement
Samhita Patha (Devanagari)
अन्तश्चरति रोचनास्य प्राणादपानती । व्यख्यन्महिषो दिवम् ॥
Samhita Patha (IAST)
अ॒न्तश्च॑रति रोच॒नास्य प्रा॒णाद॑पान॒ती । व्य॑ख्यन्महि॒षो दिव॑म् ॥
Transliteration
antáś carati rocanā́syá prāṇā́d apānatī́ | vy àkhyān mahiṣó dívam ||
Translation
Moving within his luminous realm, breathing out and breathing in, the great Mighty One has made heaven manifest to vision.
Padapatha (Word Analysis)
अ॒न्तरिति॑ । च॒र॒ति॒ । रो॒च॒ना । अ॒स्य । प्रा॒णात् । अ॒प॒ऽअ॒न॒ती । वि । अ॒ख्य॒त् । म॒हि॒षः । दिव॑म् ॥अन्तरिति । चरति । रोचना । अस्य । प्राणात् । अपअनती । वि । अख्यत् । महिषः । दिवम् ॥antariti | carati | rocanā | asya | prāṇāt | apa-anatī | vi | akhyat | mahiṣaḥ | divam
Word by Word
अन्तःwithin, inside
अन्तः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootअन्तर् (प्रातिपदिक) / अव्यय-रूप
चरतिmoves, goes
चरति:
(क्रिया) —
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
रोचनास्यof/in the luminous realm (of light)
रोचनास्य:
Adhikaraṇa (अर्थतः: ‘रोचनायाम्’ = in the luminous realm) / सम्बन्ध
TypeNoun/Adjective
Rootरोचना (प्रातिपदिक) + अस्य (सर्वनाम) / समास-रूप
प्राणात्from the in-breath, from vital breath
प्राणात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
अपानतीthe out-breathing one; she who carries the apāna
अपानती:
Kartā
TypeNoun/Adjective
Rootअपान (प्रातिपदिक) / अपान् (धात्वर्थ-नाम) + ति (कृदन्त-प्रत्यय) → अपानती
व्यख्यत्made manifest, revealed, spread out
व्यख्यत्:
(क्रिया) —
TypeVerb
Rootख्यै/ख्या (धातु) + वि- (उपसर्ग)
महिषःthe mighty one; the bull (powerful being)
महिषः:
Kartā
TypeNoun
Rootमहिष (प्रातिपदिक)
दिवम्the heaven, the sky
दिवम्:
Karma
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)