Mantra 3
Sukta 10.189
Devata: Solar-bird (pataṅga) / Sūrya as carrier of vāk; also the principle of Vāk itself
Samhita Patha (Devanagari)
त्रिंशद्धाम वि राजति वाक्पतंगाय धीयते । प्रति वस्तोरह द्युभिः ॥
Samhita Patha (IAST)
त्रिं॒शद्धाम॒ वि रा॑जति॒ वाक्प॑तं॒गाय॑ धीयते । प्रति॒ वस्तो॒रह॒ द्युभि॑: ॥
Transliteration
triṃśád dhā́ma ví rājati vā́k pataṅgā́ya dhīyate | práti vástor áha dyúbhiḥ ||
Translation
In thirty domains it shines out; the Word is set in the winged one’s flight—answering each dawn and day with its lights.
Padapatha (Word Analysis)
त्रिं॒शत् । धाम॑ । वि । रा॒ज॒ति॒ । वाक् । प॒त॒ङ्गाय॑ । धी॒य॒ते॒ । प्रति॑ । वस्तोः॑ । अह॑ । द्युऽभिः॑ ॥त्रिंशत् । धाम । वि । राजति । वाक् । पतङ्गाय । धीयते । प्रति । वस्तोः । अह । द्युभिः ॥triṃśat | dhāma | vi | rājati | vāk | pataṅgāya | dhīyate | prati | vastoḥ | aha | dyu-bh iḥ
Word by Word
त्रिंशत्thirty
त्रिंशत्:
Viśeṣaṇa (of धाम)
TypeAdjective/Numeral
Rootत्रिंशत् (संख्याशब्दः < त्रिंशत्)
धामabode; station; realm
धाम:
Kartā (with विराजति)
TypeNoun
Rootधामन् (प्रातिपदिकम्; धा-धातोः ‘धारण/स्थापन’ भावः)
विapart; forth; widely
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/निपात)
राजतिshines; is resplendent
राजति:
Kriyā (of धाम)
TypeVerb
Rootराज् (धातुः)
वाक्speech; sacred utterance
वाक्:
Kartā (with धीयते)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिकम्)
पतंगायto/for the Patanga (the ‘soaring one’, often the Sun/bird)
पतंगाय:
Sampradāna (recipient/goal of धीयते)
TypeNoun
Rootपतंग (प्रातिपदिकम्)
धीयतेis placed; is directed; is meditated/held
धीयते:
Kriyā (of वाक्); कर्मणि—कर्तृ-अनुक्तः
TypeVerb
Rootधी (धातुः) / धा (वेद. ‘to place’ in passive sense)
प्रतिtowards; in response to
प्रति:
—
TypeIndeclinable
Rootप्रति (उपसर्ग/अव्यय)
वस्तोःof dawn; of daybreak
वस्तोः:
Adhikaraṇa/सम्बन्ध (genitive: ‘of dawn/daybreak’)
TypeNoun
Rootवस्तु/वस्तु́ (वेद. ‘daybreak/dwelling’; प्रातिपदिकम् वस्तु) অথবা वस् (धातु) से व्युत्पन्न
अहday
अह:
Kartā (elliptic: ‘the day’ as subject with implied verb, or in apposition)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिकम्)
द्युभिःwith lights; with heavenly brightnesses
द्युभिः:
Karaṇa (instrument/means: ‘with/by lights/sky-brilliances’)
TypeNoun
Rootद्युभि- < द्यु (प्रातिपदिकम्; ‘sky/light’)