Mantra 2

Sukta 10.163

Rishi: Kṣema (traditionally associated with RV 10.163) / Atharvaṇic healing current within the Ṛgvedic corpus (traditional attribution varies by recension)

Devata: Yakṣmanāśana (the power that removes yakṣma); healing/exorcistic force, often functioning through Agni/Ādityas in the wider hymn context

Chandas: Triṣṭubh (probable; to be confirmed by full metrical scan of the pādas)

Samhita Patha (Devanagari)

ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्यो अनूक्यात् । यक्ष्मं दोषण्यमंसाभ्यां बाहुभ्यां वि वृहामि ते ॥

Samhita Patha (IAST)

ग्री॒वाभ्य॑स्त उ॒ष्णिहा॑भ्य॒: कीक॑साभ्यो अनू॒क्या॑त् । यक्ष्मं॑ दोष॒ण्य१॒॑मंसा॑भ्यां बा॒हुभ्यां॒ वि वृ॑हामि ते ॥

Transliteration

grīvā́bhyas te uṣṇíhābhyáḥ kī́kasābhyo anū́kyāt | yakṣmáṃ doṣaṇyàm aṃ́sābhyāṃ bāhúbhyāṃ ví vṛhāmi te ||

Translation

From your neck, from the warm vital channels, from the vertebral frame and from the spinal core, I tear out the wasting force (yakṣma). From the shoulders and from the arms I uproot from you that affliction which clings to the joints of action.

Padapatha (Word Analysis)

ग्री॒वाभ्यः॑ । ते॒ । उ॒ष्णिहा॑भ्यः । कीक॑साभ्यः । अ॒नू॒क्या॑त् । यक्ष्म॑म् । दो॒ष॒ण्य॑म् । अंसा॑भ्याम् । बा॒हुऽभ्याम् । वि । वृ॒हा॒मि॒ । ते॒ ॥ग्रीवाभ्यः । ते । उष्णिहाभ्यः । कीकसाभ्यः । अनूक्यात् । यक्ष्मम् । दोषण्यम् । अंसाभ्याम् । बाहुभ्याम् । वि । वृहामि । ते ॥grīvābhyaḥ | te | uṣṇihābhyaḥ | kīkasābhyaḥ | anūkyāt | yakṣmam | doṣaṇyam | aṃsābhyām | bāhu-bhyām | vi | vṛhāmi | te

Word by Word

• ग्री॒वाभ्यः: from the neck (parts)
• ग्री॒वाभ्यः: Apādāna
• Type: Noun
• Root: ग्रीवा (प्रातिपदिक)

• ते: of you / your
• ते: Sampradāna
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम)

• उ॒ष्णिहा॑भ्यः: from the uṣṇihā-s (uṣṇih-related parts/veins; lit. ‘uṣṇihā’)
• उ॒ष्णिहा॑भ्यः: Apādāna
• Type: Noun
• Root: उष्णिहा (प्रातिपदिक; उष्णिह्-छन्दोविशेषः/नाम)

• कीकसाभ्यः: from the vertebrae/backbones (lit. kikasa-bones)
• कीकसाभ्यः: Apādāna
• Type: Noun
• Root: कीकसा (प्रातिपदिक)

• अनू॒क्यात्: from the spinal column / from the backbone
• अनू॒क्यात्: Apādāna
• Type: Noun
• Root: अनूक्य (प्रातिपदिक)

• यक्ष्मम्: consumption, disease (yakṣma)
• यक्ष्मम्: Karma
• Type: Noun
• Root: यक्ष्म (प्रातिपदिक)

• दोष॒ण्यम्: affecting the upper arm/shoulder region
• दोष॒ण्यम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: दोषण्य (प्रातिपदिक)

• अंसा॑भ्याम्: from the two shoulders
• अंसा॑भ्याम्: Apādāna
• Type: Noun
• Root: अंस (प्रातिपदिक)

• बा॒हुभ्याम्: from the two arms
• बा॒हुभ्याम्: Apādāna
• Type: Noun
• Root: बाहु (प्रातिपदिक)

• वि: apart, away, asunder
• वि: —
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• वृ॑हामि: I tear out / I uproot
• वृ॑हामि: Kartā
• Type: Verb
• Root: √वृह् (वृहँ—उच्छेदने/उन्मूलने)

• ते: for you / from you
• ते: Sampradāna
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम)