HomeRig VedaMandala 10Sukta 12Mantra 6
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 6

Sukta 10.12

Devata: Agni as protector; Yama as referenced power/law.
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires verification).

दुर्मन्त्वत्रामृतस्य नाम सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति । यमस्य यो मनवते सुमन्त्वग्ने तमृष्व पाह्यप्रयुच्छन् ॥

दु॒र्मन्त्वत्रा॒मृत॑स्य॒ नाम॒ सल॑क्ष्मा॒ यद्विषु॑रूपा॒ भवा॑ति । य॒मस्य॒ यो म॒नव॑ते सु॒मन्त्वग्ने॒ तमृ॑ष्व पा॒ह्यप्र॑युच्छन् ॥

durmantv átrāmṛ́tasya nā́ma sálakṣmā yád víṣu-rūpā bhávāti | yámasya yó mánavate sumántv agne tám ṛṣva pā́hy áprayucchan ||

Here the name of the Deathless becomes hard to hold—its sign is one, yet it appears in many forms. O Agni, the strong one, guard without failing that good intention which belongs to Yama and is meant for the human being: protect the right-minded guidance that leads through the law of death toward immortality.

दुः॒ऽमन्तु॑ । अत्र॑ । अ॒मृत॑स्य । नाम॑ । सऽल॑क्ष्मा । यत् । विषु॑ऽरूपा । भवा॑ति । य॒मस्य॑ । यः । म॒नव॑ते । सु॒ऽमन्तु॑ । अग्ने॑ । तम् । ऋ॒ष्व॒ । पा॒हि॒ । अप्र॑ऽयुच्छन् ॥दुःमन्तु । अत्र । अमृतस्य । नाम । सलक्ष्मा । यत् । विषुरूपा । भवाति । यमस्य । यः । मनवते । सुमन्तु । अग्ने । तम् । ऋष्व । पाहि । अप्रयुच्छन् ॥duḥ-mantu | atra | amṛtasya | nāma | sa-lakṣmā | yat | viṣu-rūpā | bhavāti | yamasya | yaḥ | manavate | su-mantu | agne | tam | ṛṣva | pāhi | apra-yucchan

दुर्मन्त्वत्राill-minded here
दुर्मन्त्वत्रा:
Adhikaraṇa (अत्रा); विशेषण (दुर्मन्तु-)
TypeAdjective + Indeclinable
Rootदुर्- (उपसर्ग/निपात) + मन्तु (प्रातिपदिक; √मन् ‘to think’ से) + अत्रा (अव्यय)
अमृतस्यof immortality / of the deathless
अमृतस्य:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
नामname
नाम:
Karma (नाम—‘नाम’ as object/identifier)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
सलक्ष्माhaving a mark/sign
सलक्ष्मा:
Kartā (भवति के साथ कर्तृ-पद) / विशेषण
TypeAdjective
Rootस- (उपसर्ग/पूर्वपद ‘with’) + लक्ष्मन्/लक्ष्मा (प्रातिपदिक)
यत्which/that
यत्:
सम्बन्ध/अन्वय (relative connector)
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विषुरूपाof diverse forms
विषुरूपा:
Kartā (भवति के साथ कर्तृ-पद) / विशेषण
TypeAdjective
Rootविषु (अव्यय ‘apart, variously’) + रूप (प्रातिपदिक)
भवातिbecomes / comes to be
भवाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√भू (भवति)
यमस्यof Yama
यमस्य:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
Kartā (पाहि के संदर्भ में ‘who/that one’)
TypePronoun (relative)
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मनवतेfor Manu
मनवते:
Sampradāna (recipient)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
सुमन्तुwell-minded, benevolent
सुमन्तु:
विशेषण (यः)
TypeAdjective
Rootसु- (उपसर्ग/पूर्वपद ‘good’) + मन्तु (प्रातिपदिक; √मन्)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun (vocative)
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
तम्him
तम्:
Karma (पाहि का कर्म)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ऋष्वmightily, strongly
ऋष्व:
क्रियाविशेषण (पाहि)
TypeIndeclinable (adverbial)
Rootऋष्व (अव्यय/विशेषण-प्रयोग; ‘उच्चैः/बलवन्’)
पाहिprotect
पाहि:
क्रिया
TypeVerb
Root√पा (रक्षणे)
अप्रयुच्छन्not neglecting, without holding back
अप्रयुच्छन्:
क्रियाविशेषण/हेतु (पाहि—‘without neglecting’)
TypeKṛdanta (present participle) used adverbially
Rootअ- (निषेध) + प्र- (उपसर्ग) + √युज्/युच्छ् (वेदिक रूप; ‘to hold back/neglect’ अर्थ-क्षेत्र) → प्रयुच्छ्