HomeRig VedaMandala 1Sukta 92Mantra 9
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 9

Sukta 1.92

Rishi: Gotamas
Devata: Uṣas
Chandas: Triṣṭubh (probable)

विश्वानि देवी भुवनाभिचक्ष्या प्रतीची चक्षुरुर्विया वि भाति । विश्वं जीवं चरसे बोधयन्ती विश्वस्य वाचमविदन्मनायोः ॥

विश्वा॑नि दे॒वी भुव॑नाभि॒चक्ष्या॑ प्रती॒ची चक्षु॑रुर्वि॒या वि भा॑ति । विश्वं॑ जी॒वं च॒रसे॑ बो॒धय॑न्ती॒ विश्व॑स्य॒ वाच॑मविदन्मना॒योः ॥

víśvāni devī́ bhúvanābhicákṣyā pratī́cī cákṣur urviyā́ ví bhāti | víśvaṃ jīváṃ cárase bodháyantī víśvasya vā́cam avidan manāyóḥ ||

Seeing all the worlds, the goddess shines back toward us with wide vision. Awakening every living movement to go forth, she finds for the whole the word of the two minds—bringing speech and understanding into harmony.

विश्वा॑नि । दे॒वी । भुव॑ना । अ॒भि॒ऽचक्ष्य॑ । प्र॒ती॒ची । चक्षुः॑ । उ॒र्वि॒या । वि । भा॒ति॒ । विश्व॑म् । जी॒वम् । च॒रसे॑ । बो॒धय॑न्ती । विश्व॑स्य । वाच॑म् । अ॒वि॒द॒त् । म॒ना॒योः ॥विश्वानि । देवी । भुवना । अभिचक्ष्य । प्रतीची । चक्षुः । उर्विया । वि । भाति । विश्वम् । जीवम् । चरसे । बोधयन्ती । विश्वस्य । वाचम् । अविदत् । मनायोः ॥viśvāni | devī | bhuvanā | abhi-cakṣya | pratīcī | cakṣuḥ | urviyā | vi | bhāti | viśvam | jīvam | carase | bodhayantī | viśvasya | vācam | avidat | manāyoḥ

विश्वानिall (things)
विश्वानि:
कर्म (बोधयन्ती इत्यस्य) / विशेष्य-विशेषणभावः
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक) सर्व-विशेषण
देवीthe goddess (Uṣas)
देवी:
कर्तृ (वि भाति, बोधयन्ती) / संबोधन-न (यहाँ प्रथमा)
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक) < देव
भुवनानिworlds, beings/realms
भुवनानि:
कर्म (अभिचक्ष्या इत्यस्य)
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक) < √भू
अभिचक्ष्याoverlooking, beholding (all)
अभिचक्ष्या:
कर्तृ-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootअभि-√चक्ष् (देखना) → अभिचक्ष्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
प्रतीचीfacing toward (us), turned hither
प्रतीची:
कर्तृ-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootप्रतीच् (प्रातिपदिक)
चक्षुःeye; sight
चक्षुः:
कर्म (उर्विया इत्यस्य; ‘दृष्टिं/नेत्रम्’)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
उर्वियाwidely, with broad expanse
उर्विया:
करण (वि भाति—‘विस्तार/विस्तृतता से’)
TypeAdjective
Rootउर्वी (प्रातिपदिक)
विapart, forth (intensifier)
वि:
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/निपात)
भातिshines
भाति:
क्रिया (कर्तृ: देवी)
TypeVerb
Root√भा (दीप्तौ)
विश्वम्all, the whole
विश्वम्:
कर्म (बोधयन्ती इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक) सर्व-विशेषण
जीवम्living
जीवम्:
कर्म-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootजीव (प्रातिपदिक) < √जीव्
चरसेyou move, you go
चरसे:
क्रिया (कर्तृ: त्वम् = उषाः/देवी)
TypeVerb
Root√चर् (गत्यर्थे)
बोधयन्तीawakening, rousing
बोधयन्ती:
कर्तृ (देवी) / क्रियाविशेषणभावः (चरसे सह)
TypeVerb
Root√बुध् (बोधने) → बोधयन्ती (णिच्-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त)
विश्वस्यof all, of the whole
विश्वस्य:
सम्बन्ध (वाचम् इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
वाचम्voice, speech
वाचम्:
कर्म (अविदत् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
अविदत्found, obtained
अविदत्:
क्रिया (कर्तृ: देवी)
TypeVerb
Root√विद् (ज्ञाने/लाभे; यहाँ ‘प्राप्तौ/अविन्दत्’)
मनायोःof the two minds/intentions (dual)
मनायोः:
सम्बन्ध/अधिकारण (अविदत्—‘(दो) मनाओं/मनसों के’)
TypeNoun
Rootमना (प्रातिपदिक; वेदिक ‘मना’ = मनस्/चित्त/विचार)