Mantra 8
Sukta 1.7
Rishi: Madhucchandā Vaiśvāmitra (traditional attribution for RV 1.1–1.11; RV 1.7 commonly in this cycle)
Devata: Indra
Chandas: Gāyatrī (3 pādas of 8 syllables)
Samhita Patha (Devanagari)
वृषा यूथेव वंसगः कृष्टीरियर्त्योजसा । ईशानो अप्रतिष्कुतः ॥
Samhita Patha (IAST)
वृषा॑ यू॒थेव॒ वंस॑गः कृ॒ष्टीरि॑य॒र्त्योज॑सा । ईशा॑नो॒ अप्र॑तिष्कुतः ॥
Transliteration
vṛ́ṣā yūthéva váṃsagaḥ kṛṣṭī́r iyartý ójasā | ī́śāno ápratiṣkutaḥ ||
Translation
A Bull of force, like a leader of the herd, he sets the human kindreds in right motion by his might; a sovereign master, he is not to be thrust back or overborne.
Padapatha (Word Analysis)
वृषा॑ । यू॒थाऽइ॑व । वंस॑गः । कृ॒ष्टीः इ॒य॒र्ति॒ । ओज॑सा । ईशा॑नः । अप्र॑तिऽस्कुतः ॥वृषा । यूथाइव । वंसगः । कृष्टीः इयर्ति । ओजसा । ईशानः । अप्रतिस्कुतः ॥vṛṣā | yūthāiva | vaṃsagaḥ | kṛṣṭīḥ iyarti | ojasā | īśānaḥ | aprati-skutaḥ
Word by Word
वृषाthe bull; the strong one
वृषा:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootवृषन् (प्रातिपदिक) < √वृष् (वर्षणे/सेचने; बलवृद्धौ) धातु-सम्बन्ध
यूथेवlike a herd
यूथेव:
(उपमान) कर्तृ-विशेषण-सम्बन्धः
TypeNoun + Indeclinable
Rootयूथ (प्रातिपदिक) + इव (अव्यय)
वंसगःleader of the troop; herd-leader
वंसगः:
कर्तृ (वृषा-विशेषणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootवंसग (प्रातिपदिक; ‘वंश/वंस’ + -ग ‘गमन/नेता’)
कृष्टीःpeoples; communities
कृष्टीः:
कर्म
TypeNoun
Rootकृष्टि (प्रातिपदिक)
इयर्तिdrives; sets in motion
इयर्ति:
(क्रिया)
TypeVerb
Root√इ (गत्यर्थः) / Vedic present stem इयर्त्
ओजसाwith strength; by might
ओजसा:
करण
TypeNoun
Rootओजस् (प्रातिपदिक)
ईशानःruling; lordly
ईशानः:
कर्तृ (वृषा-विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootईशान (कृदन्त-प्रातिपदिक) < √ईश् (ऐश्वर्ये/शासने)
अप्रतिष्कुतःunhindered; unobstructed
अप्रतिष्कुतः:
कर्तृ (ईशानः/वृषा-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअ-प्रतिष्कुत (प्रातिपदिक; नञ्-समासः) < प्रति-√स्कु/स्कुत् (आवरणे/प्रतिरोधे; ‘प्रतिष्कुत’ = ‘प्रतिहत/प्रतिबद्ध’)