Mantra 1
Sukta 1.3
Rishi: Madhucchandas Vaiśvāmitra (traditional attribution for RV 1.1–1.11; RV 1.3 addressed to the Aśvins in this opening sequence)
Devata: Aśvinau (the Aśvins, dual divinity)
Chandas: Gāyatrī (3 pādas × 8 syllables; typical for the opening hymns of Mandala 1)
Samhita Patha (Devanagari)
अश्विना यज्वरीरिषो द्रवत्पाणी शुभस्पती । पुरुभुजा चनस्यतम् ॥
Samhita Patha (IAST)
अश्वि॑ना॒ यज्व॑री॒रिषो॒ द्रव॑त्पाणी॒ शुभ॑स्पती । पुरु॑भुजा चन॒स्यत॑म् ॥
Transliteration
aśvínā yajvárīr íṣo drávátpāṇī śúbhaspatī | purúbhujā canasyátam ||
Translation
O Ashvins, you who come with swift hands, lords of the luminous delight: accept and foster these offerings of the striving soul; you who are wide in enjoyment, become pleased with us and increase our plenitude of force.
Padapatha (Word Analysis)
अश्वि॑ना । यज्व॑रीः । इषः॑ । द्रव॑त्पाणी॒ इति॒ द्रव॑त्ऽपाणी । शुभः॑ । प॒ती॒ इति॑ । पुरु॑ऽभुजा । च॒न॒स्यत॑म् ॥अश्विना । यज्वरीः । इषः । द्रवत्पाणी इति द्रवत्पाणी । शुभः । पती इति । पुरुभुजा । चनस्यतम् ॥aśvinā | yajvarīḥ | iṣaḥ | dravatpāṇī itidravat-pāṇī | śubhaḥ | patī iti | puru-bhujā | canasyatam
Word by Word
अश्विनाO Aśvins (the two horsemen)
अश्विना:
कर्तृ (स्तुति/आह्वान के संबोधित)
TypeNoun (proper, dual)
Rootअश्विन्- (प्रातिपदिक; नासत्य-युगल का नाम)
यज्वरीःthe sacrificing women / female worshippers
यज्वरीः:
कर्तृ (वाक्य का विषय: ‘यज्वरीः’)
TypeNoun/Adjective (f.)
Rootयज्वरि- (यज् धातु से; ‘यज्ञ करने वाली’)
इषःrefreshments, nourishment (offerings)
इषः:
कर्म (जिसे प्राप्त/आहूत किया जाता है)
TypeNoun
Rootइष्-/इषा- (प्रातिपदिक; ‘आहार/रस/बल/पोषण’)
द्रवत्पाणीswift-handed / with quickly moving hands
द्रवत्पाणी:
कर्तृ (अश्विनौ का विशेषण)
TypeAdjective (compound)
Rootद्रवत्- (द्रु/द्रव् ‘दौड़ना/वेग से चलना’ से वर्तमान कृदन्त) + पाणि-
शुभस्पतीlords of splendor / masters of auspiciousness
शुभस्पती:
कर्तृ (अश्विनौ का विशेषण)
TypeNoun (compound)
Rootशुभस्- (नपुं. ‘शोभा/दीप्ति/कल्याण’) + पति-
पुरुभुजाmany-armed / having many helping arms
पुरुभुजा:
कर्तृ (अश्विनौ का विशेषण)
TypeAdjective (compound)
Rootपुरु- (‘बहु’) + भुज्/भुजा- (‘भुजा/बाहु; सहायक/समर्थ’)
चनस्यतम्be gracious / grant favor (to us)
चनस्यतम्:
क्रिया (आह्वान/प्रार्थना)
TypeVerb
Rootचनस्य- (धातु: चनस्/चनस्य ‘प्रसन्न करना/अनुग्रह करना/सहायता करना’ वैदिक)