HomeRig VedaMandala 1Sukta 164Mantra 48
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 48

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Aucathya
Devata: Kāla/Ṛta (Time as ordered Wheel); the hidden One who holds the cycle
Chandas: Triṣṭubh

द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोऽर्पिताः षष्टिर्न चलाचलासः ॥

द्वाद॑श प्र॒धय॑श्च॒क्रमेकं॒ त्रीणि॒ नभ्या॑नि॒ क उ॒ तच्चि॑केत । तस्मि॑न्त्सा॒कं त्रि॑श॒ता न श॒ङ्कवो॑ऽर्पि॒ताः ष॒ष्टिर्न च॑लाच॒लास॑: ॥

dvā́daśa pradháyaś cakrám ékaṃ trī́ṇi nábhyāni ká u tát ciketa | tásmin tsā́kaṃ triśatā́ ná śaṅkávo’rpitā́ḥ ṣaṣṭír ná calācalā́saḥ ||

Twelve are the spokes of the single Wheel; three are its hubs—who has truly understood this? Upon it together are fixed three hundred (and) sixty as on pegs, unmoving though moving.

द्वाद॑श । प्र॒ऽधयः॑ । च॒क्रम् । एक॑म् । त्रीणि॑ । नभ्या॑नि । कः । ऊँ॒ इति॑ । तत् । चि॒के॒त॒ । तस्मि॑न् । सा॒कम् । त्रि॒ऽश॒ताः । न । श॒ङ्कवः॑ । अ॒र्पि॒ताः । ष॒ष्टिः । न । च॒ला॒च॒लासः॑ ॥द्वादश । प्रधयः । चक्रम् । एकम् । त्रीणि । नभ्यानि । कः । ऊँ इति । तत् । चिकेत । तस्मिन् । साकम् । त्रिशताः । न । शङ्कवः । अर्पिताः । षष्टिः । न । चलाचलासः ॥dvādaśa | pra-dhayaḥ | cakram | ekam | trīṇi | nabhyāni | kaḥ | oṃ | iti | tat | ciketa | tasmin | sākam | tri-śatāḥ | na | śaṅkavaḥ | arpitāḥ | ṣaṣṭiḥ | na | calācalāsaḥ

द्वादशtwelve
द्वादश:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य/विषयस्य)
TypeAdjective/Numeral
Rootद्वादश (संख्या-प्रातिपदिक) < द्वा + दश
प्रधयःrims (fellies)
प्रधयः:
कर्तृ/विषय (उक्त-संख्याया विशेष्यः)
TypeNoun
Rootप्रधि (प्रातिपदिक; ‘चक्रस्य प्रधिः’ = फेल्ली/रिम्)
चक्रम्wheel
चक्रम्:
कर्म (चिकेत् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) < √चक्र्/√कृ (चक्र-निर्माण/चक्र-भाव)
एकम्one
एकम्:
विशेषणम् (कर्मपदस्य)
TypeAdjective/Numeral
Rootएक (संख्या-प्रातिपदिक)
त्रीणिthree
त्रीणि:
विशेषणम् (नाभ्यानि इति)
TypeAdjective/Numeral
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
नाभ्यानिnaves / hubs
नाभ्यानि:
कर्म (चिकेत् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
कःwho?
कः:
कर्तृ (चिकेत् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootक (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
indeed / then (emphatic particle)
:
TypeIndeclinable
Rootउ (निपात)
तत्that
तत्:
कर्म (चिकेत् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
चिकेतwould perceive/understand
चिकेत:
क्रिया
TypeVerb
Root√चित् (चेतति/चिकेत) ‘to perceive, understand’
तस्मिन्in that / in it
तस्मिन्:
अधिकारण (in it)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
साकम्together (with)
साकम्:
सह-सम्बन्ध (co-participation)
TypeIndeclinable
Rootसाकम् (अव्यय; सहार्थे)
त्रिशताःthree hundred
त्रिशताः:
विशेषणम् (कर्तृ/विषय)
TypeAdjective/Numeral
Rootत्रिशत (संख्या-प्रातिपदिक; त्रि + शत)
like / as
:
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
शङ्कवःpegs/pins (spokes)
शङ्कवः:
कर्तृ/विषय (अर्पिताः इति)
TypeNoun
Rootशङ्कु (प्रातिपदिक) ‘peg, pin, spoke/bolt’ (चक्र-रचनायाम्)
अर्पिताःfastened / fixed
अर्पिताः:
क्रियाविशेषण/विधेय (predicate: ‘are fastened’)
TypeVerb (past participle)
Root√अर्प् (अर्पयति) ‘to fasten, fix, set’
षष्टिःsixty
षष्टिः:
कर्तृ/विषय (अचलाः इति)
TypeNoun/Numeral
Rootषष्टि (संख्या-प्रातिपदिक)
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
चलाःmoving
चलाः:
विशेषणम् (षष्टिः इत्यस्य/सम्बद्ध-विषयस्य)
TypeAdjective
Rootचल (प्रातिपदिक) < √चल् ‘to move’
अचलाःunmoving
अचलाः:
विशेषणम् (षष्टिः इत्यस्य/सम्बद्ध-विषयस्य)
TypeAdjective
Rootअचल (प्रातिपदिक) a- + चल