HomeRig VedaMandala 1Sukta 145Mantra 4
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 4

Sukta 1.145

Rishi: Dīrghatamas Aucathya (traditional for RV 1.145)
Devata: Agni (inner fire/divine will)
Chandas: Triṣṭubh

उपस्थायं चरति यत्समारत सद्यो जातस्तत्सार युज्येभिः । अभि श्वान्तं मृशते नान्द्ये मुदे यदीं गच्छन्त्युशतीरपिष्ठितम् ॥

उ॒प॒स्थायं॑ चरति॒ यत्स॒मार॑त स॒द्यो जा॒तस्त॑त्सार॒ युज्ये॑भिः । अ॒भि श्वा॒न्तं मृ॑शते ना॒न्द्ये॑ मु॒दे यदीं॒ गच्छ॑न्त्युश॒तीर॑पिष्ठि॒तम् ॥

upa-sthā́yaṃ carati yát sam-ā́rat sadyó jātás tat-sā́ra yújyebhiḥ | abhí śvā́ntaṃ mṛśate nā́ndye mudé yad ī́ṃ gácchanty uśatī́r api-sthitám ||

He moves taking his stand close within (the human seat), when he has come together into right order; newly born, he runs with his yoking powers. The desiring energies touch him in joy and gladness, when they go to him who is established near, as to a resting flame.

उ॒प॒ऽस्थाय॑म् । च॒र॒ति॒ । यत् । स॒म्ऽआर॑त । स॒द्यः । जा॒तः । त॒त्सा॒र॒ । युज्ये॑भिः । अ॒भि । श्वा॒न्तम् । मृ॒श॒ते॒ । ना॒न्द्ये॑ । मु॒दे । यत् । ई॒म् । गच्छ॑न्ति । उ॒श॒तीः । अ॒पि॒ऽस्थि॒तम् ॥उपस्थायम् । चरति । यत् । सम्आरत । सद्यः । जातः । तत्सार । युज्येभिः । अभि । श्वान्तम् । मृशते । नान्द्ये । मुदे । यत् । ईम् । गच्छन्ति । उशतीः । अपिस्थितम् ॥upa-sthāyam | carati | yat | sam-ārata | sadyaḥ | jātaḥ | tatsāra | yujyebhiḥ | abh i | śvāntam | mṛśate | nāndye | mude | yat | īm | gacchanti | uśatīḥ | api-sthitam

उपस्थायम्(his) lap / bosom (as the place approached)
उपस्थायम्:
कर्म
TypeNoun
Rootउपस्थ (प्रातिपदिक) < उप-स्था (उप + √स्था)
चरतिmoves, goes, proceeds
चरति:
कर्तृ
TypeVerb
Root√चर् (चरति)
यत्which, that which
यत्:
(सम्बन्ध/अन्वय)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सम्together, completely
सम्:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग)
आरतreached, came up to
आरत:
कर्तृ
TypeVerb
Root√ऋ (आ + √ऋ / √अर् ‘to move, reach’—वैदिक रूप)
सद्यःimmediately
सद्यः:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसद्यः (अव्यय)
जातःborn
जातः:
कर्तृ
TypeParticiple
Root√जन् → जात (क्त-प्रत्यय)
तत्that (thing), it
तत्:
कर्म/सम्बन्ध
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सारrun forth!, hasten!
सार:
(आह्वान/प्रेरणा)
TypeVerb
Root√सृ (सरति) / √सॄ (वैदिक ‘to run/flow’)—आदेशरूप ‘सार’ (आज्ञार्थ/विधिलिङ्-छन्दसि)
युज्येभिःwith the yoked ones / with suitable companions (helpers)
युज्येभिः:
करण
TypeNoun/Adjective
Rootयुज्य (प्रातिपदिक; √युज् ‘to yoke’ → युज्य ‘fit for yoking/companions’)
अभिtowards, upon
अभि:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
श्वान्तम्the panting one
श्वान्तम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootश्वान्त (प्रातिपदिक; √श्वन्/श्वा ‘to pant’ → ‘panting’)
मृशतेtouches, strokes
मृशते:
कर्तृ
TypeVerb
Root√मृश् (मृशते)
नान्द्येin joy, in delight
नान्द्ये:
अधिकरण
TypeNoun
Rootनान्द्य (प्रातिपदिक; ‘joy, delight’)
मुदेfor gladness, for pleasure
मुदे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootमुद् (प्रातिपदिक; ‘gladness’)
यदाwhen
यदा:
(सम्बन्ध/काल)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
ईम्him, it
ईम्:
कर्म
TypeIndeclinable
Rootईम् (अव्यय; एनम्/इमम्-प्रत्ययात्मक ‘him/it’)
गच्छन्तिgo, come
गच्छन्ति:
कर्तृ
TypeVerb
Root√गम् (गच्छति)
उशतीःthe eager (women/ones)
उशतीः:
कर्तृ
TypeAdjective (used substantively)
Rootउशती (प्रातिपदिक; √वश्/उश् ‘to desire’ → ‘desiring, eager’)
अपिष्ठितम्the set/placed (one), the firmly established
अपिष्ठितम्:
कर्म
TypeParticiple/Adjective
Rootअपिष्ठित (प्रातिपदिक; a- + पिष्ठित, √पिष्ठ्/पिष् ‘to press/bruise’ → ‘pressed/firmly set’; वैदिक अर्थ ‘set/placed close’)