HomeRig VedaMandala 1Sukta 141Mantra 2
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Sukta 1.141

Rishi: Dīrghatamas Āucathya (traditional, subject to recension)
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm)

पृक्षो वपुः पितुमान्नित्य आ शये द्वितीयमा सप्तशिवासु मातृषु । तृतीयमस्य वृषभस्य दोहसे दशप्रमतिं जनयन्त योषणः ॥

पृ॒क्षो वपु॑: पितु॒मान्नित्य॒ आ श॑ये द्वि॒तीय॒मा स॒प्तशि॑वासु मा॒तृषु॑ । तृ॒तीय॑मस्य वृष॒भस्य॑ दो॒हसे॒ दश॑प्रमतिं जनयन्त॒ योष॑णः ॥

pṛkṣó vápūḥ pitumā́n nítya ā́ śaye dvitī́yam ā́ saptáśivāsu mātṛ́ṣu | tṛtī́yam asya vṛṣabhásya dóhase dáśa-pramatiṃ janayanta yóṣaṇaḥ ||

His form is rich with nourishment, possessed of the father-power; eternal, he lies down. A second time he rests in the seven benign Mothers. A third time, for the milking of this Bull, the fostering energies bring forth the tenfold right discernment.

पृ॒क्षः । वपुः॑ । पि॒तु॒ऽमान् । नित्यः॑ । आ । श॒ये॒ । द्वि॒तीय॑म् । आ । स॒प्तऽशि॑वासु । मा॒तृषु॑ । तृ॒तीय॑म् । अ॒स्य॒ । वृ॒ष॒भस्य॑ । दो॒हसे॑ । दश॑ऽप्रमतिम् । ज॒न॒य॒न्त॒ । योष॑णः ॥पृक्षः । वपुः । पितुमान् । नित्यः । आ । शये । द्वितीयम् । आ । सप्तशिवासु । मातृषु । तृतीयम् । अस्य । वृषभस्य । दोहसे । दशप्रमतिम् । जनयन्त । योषणः ॥pṛkṣaḥ | vapuḥ | pitu-mān | nityaḥ | ā | śaye | dvitīyam | ā | sapta-śivāsu | mātṛṣu | tṛtīyam | asya | vṛṣabhasya | dohase | daśa-pramatim | janayanta | yoṣaṇaḥ

पृक्षःmixed, variegated (one)
पृक्षः:
Kartā (वर्ण्य-विषयः/कर्ता-सम्बन्धी विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootपृक्ष (प्रातिपदिक; ‘पृक्ष’ = मिश्र/संयुक्त/चित्त्र, also used as epithet)
वपुःform, body, appearance
वपुः:
Kartā (वाक्य-विषयः)
TypeNoun
Rootवपुस् (प्रातिपदिक)
पितुमान्having nourishment/food (pitu)
पितुमान्:
Kartā (वपुः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootपितुमन्त् (प्रातिपदिक; पितु + मन्त्)
नित्यःeverlasting, constant
नित्यः:
Kartā (विषय-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
towards, unto
:
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
शयेlies, rests
शये:
Kriyā (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootशी (धातु; ‘to lie, rest’)
द्वितीयम्the second (stage/one)
द्वितीयम्:
Karma (आ-शये इत्यस्य ‘कुत्र/कस्मिन्’ इत्यर्थे क्रम-निर्देशः)
TypeAdjective (ordinal)
Rootद्वितीय (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)
unto, into
:
TypeIndeclinable
Rootआ (अव्यय/उपसर्ग)
सप्तशिवासुin the seven auspicious (ones)
सप्तशिवासु:
Adhikaraṇa (अधिकरणम्: ‘कासु?’)
TypeAdjective
Rootसप्तशिवा (प्रातिपदिक; सप्त + शिवा)
मातृषुamong/in the mothers
मातृषु:
Adhikaraṇa (अधिकरणम्: ‘मातृषु’)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
तृतीयम्the third (stage/one)
तृतीयम्:
Karma (क्रम-निर्देशः)
TypeAdjective (ordinal)
Rootतृतीय (क्रमवाचक-प्रातिपदिक)
अस्यof this
अस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वृषभस्यof the bull (virile one)
वृषभस्य:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootवृषभ (प्रातिपदिक)
दोहसेfor milking, for yielding
दोहसे:
Sampradāna (उद्देश्य/प्रयोजनम्: ‘for milking/yielding’)
TypeNoun
Rootदोहस (प्रातिपदिक; ‘milking, yielding’)
दशप्रमतिम्tenfold insight/understanding
दशप्रमतिम्:
Karma (जनयन्तः इत्यस्य कर्म)
TypeNoun
Rootदशप्रमति (प्रातिपदिक; दश + प्रमति)
जनयन्तthey generate, they produce
जनयन्त:
Kriyā (सहायक-क्रिया)
TypeVerb
Rootजन् (धातु; ‘to beget, produce’)
योषणःwomen, maidens (wives)
योषणः:
Kartā (जनयन्त इत्यस्य कर्ता)
TypeNoun
Rootयोषन्/योषा (प्रातिपदिक; ‘woman, maiden’)