HomeRig VedaMandala 1Sukta 116Mantra 15
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 15

Sukta 1.116

Rishi: Kakṣīvant Dairghatamasa
Devata: Aśvinau (Nāsatyā)
Chandas: Triṣṭubh

चरित्रं हि वेरिवाच्छेदि पर्णमाजा खेलस्य परितक्म्यायाम् । सद्यो जङ्घामायसीं विश्पलायै धने हिते सर्तवे प्रत्यधत्तम् ॥

च॒रित्रं॒ हि वेरि॒वाच्छे॑दि प॒र्णमा॒जा खे॒लस्य॒ परि॑तक्म्यायाम् । स॒द्यो जङ्घा॒माय॑सीं वि॒श्पला॑यै॒ धने॑ हि॒ते सर्त॑वे॒ प्रत्य॑धत्तम् ॥

carítraṃ hí vér ivā́c chedi párṇam ā́jā khélasya pári-takmyāyām | sadyó jaṅghā́m ā́yasīṃ viśpálāyai dháne hité sártave práty adhattam ||

When the movement was cut like a bird’s wing in the circling contest of Khela, you at once set in place for Viśpalā an iron leg, so she could run again toward the prize set before her—restoring progress in the battle for gain.

च॒रित्र॑म् । हि । वेःऽइ॑व । अच्छे॑दि । प॒र्णम् । आ॒जा । खे॒लस्य॑ । परि॑ऽतक्म्यायाम् । स॒द्यः । जङ्घा॑म् । आय॑सीम् । वि॒श्पला॑यै । धने॑ । हि॒ते । सर्त॑वे । प्रति॑ । अ॒ध॒त्त॒म् ॥चरित्रम् । हि । वेःइव । अच्छेदि । पर्णम् । आजा । खेलस्य । परितक्म्यायाम् । सद्यः । जङ्घाम् । आयसीम् । विश्पलायै । धने । हिते । सर्तवे । प्रति । अधत्तम् ॥caritram | hi | veḥ-iva | acchedi | parṇam | ājā | khelasya | pari-takmyāyām | sadyaḥ | jaṅghām | āyasīm | viśpalāyai | dhane | hite | sartave | prati | adhattam

चरित्रम्course, movement; (here) the going/track
चरित्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootचरित्र (प्रातिपदिक; √चर्) अथवा चरि-
हिindeed, for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
वेरिवात्from/like a whirlwind; violently
वेरिवात्:
Apādāna
TypeAdjective (used adverbially) / Noun
Rootवेरिवात् (प्रातिपदिक) [वेरि- + वात्]
छेदिwas cut off / got severed
छेदि:
TypeVerb
Root√छिद्
पर्णम्leaf, wing-feather
पर्णम्:
Kartā (with passive sense) / Karma
TypeNoun
Rootपर्ण
आजाthe she-goat
आजा:
Kartā
TypeNoun
Rootआजा (प्रातिपदिक) < अज (goat)
खेलस्यof play/sport; of the gambol
खेलस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootखेल
परिaround, about
परि:
TypeIndeclinable
Rootपरि
तक्म्यायाम्in/at the rushing (motion); in the swift course
तक्म्यायाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootतक्म्या (प्रातिपदिक) < √तक्/तक्म् (वेग/गमन-भाव)
सद्यःimmediately
सद्यः:
TypeIndeclinable
Rootसद्यः
जङ्घाम्leg
जङ्घाम्:
Karma
TypeNoun
Rootजङ्घा
आयसीम्made of iron/metal
आयसीम्:
Karma (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआयस (प्रातिपदिक) < अयस्
विश्पलायैto Viśpalā
विश्पलायै:
Sampradāna
TypeNoun (proper name)
Rootविश्पला (प्रातिपदिक; नाम)
धनेin the prize/booty; in the contest for wealth
धने:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootधन
हितेset/placed; (here) at stake
हिते:
Adhikaraṇa (विशेषण)
TypeAdjective / Kṛdanta
Rootहित (कृदन्त; √धा + नि- → हित) अथवा √हि (हित = placed)
सर्तवेto run, to race
सर्तवे:
Prayojana
TypeVerb (infinitive)
Root√सृ (सर्तु/सर्तृ- भाव) → सर्तवे (inf.)
प्रतिback, in return; towards
प्रति:
TypeIndeclinable
Rootप्रति
अधत्तम्you two placed/put on; you two fitted
अधत्तम्:
TypeVerb
Root√धा (आ-धा with प्रति)