HomeRig VedaMandala 1Sukta 106Mantra 4
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 4

Sukta 1.106

Rishi: Likely Kutsa Āṅgirasa (traditional for RV 1.106) or associated seer-family in anukramaṇī; requires confirmation by specific śākha anukramaṇī
Devata: Nārāśaṃsa and Pūṣan (with refrain to Vasus)
Chandas: Jagatī (probable for RV 1.106.1 by syllable length; needs metrical verification)

नराशंसं वाजिनं वाजयन्निह क्षयद्वीरं पूषणं सुम्नैरीमहे । रथं न दुर्गाद्वसवः सुदानवो विश्वस्मान्नो अंहसो निष्पिपर्तन ॥

नरा॒शंसं॑ वा॒जिनं॑ वा॒जय॑न्नि॒ह क्ष॒यद्वी॑रं पू॒षणं॑ सु॒म्नैरी॑महे । रथं॒ न दु॒र्गाद्व॑सवः सुदानवो॒ विश्व॑स्मान्नो॒ अंह॑सो॒ निष्पि॑पर्तन ॥

narāśáṃsaṃ vā́jinaṃ vājáyann ihá kṣayádvīraṃ pū́ṣaṇaṃ sumnáir īmahe | ráthaṃ na durgā́d vasavaḥ sudānavo víśvasmān no áṃhaso níṣ pipartana ||

We seek here with gracious boons Nārāśaṃsa, the forceful one who increases plenitude, and Pūṣan who founds a dwelling rich in heroic energies. O Vasus, generous givers, as from a hard pass a chariot is drawn out, so deliver us from every constriction and inner wrong.

नरा॒शंस॑म् । वा॒जिन॑म् । वा॒जय॑न् । इ॒ह । क्ष॒यत्ऽवी॑रम् । पू॒षण॑म् । सु॒म्नैः । ई॒म॒हे॒ । रथ॑म् । न । दुः॒ऽगात् । व॒स॒वः॒ । सु॒ऽदा॒नवः॒ । विश्व॑स्मात् । नः॒ । अंह॑सः । निः । पि॒प॒र्त॒न॒ ॥नराशंसम् । वाजिनम् । वाजयन् । इह । क्षयत्वीरम् । पूषणम् । सुम्नैः । ईमहे । रथम् । न । दुःगात् । वसवः । सुदानवः । विश्वस्मात् । नः । अंहसः । निः । पिपर्तन ॥narāśaṃsam | vājinam | vājayan | iha | kṣayat-vīram | pūṣaṇam | sumnaiḥ | īmahe | ratham | na | duḥ-gāt | vasavaḥ | su-dānavaḥ | viśvasmāt | naḥ | aṃhasaḥ | niḥ | pipartana

नरा॒शंसम्Nārāśaṃsa (the praise-worthy deity/Agni as ‘praised by men’)
नरा॒शंसम्:
कर्म
TypeNoun (proper/epithet)
Rootनराशंस (प्रातिपदिक) < नर + शंस (√शंस् ‘स्तु’)
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
वाजिनम्the vigorous/possessing prize (Vājin; an epithet)
वाजिनम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective (epithet)
Rootवाजिन् (प्रातिपदिक) < वाज ‘बल/वेग/अन्न’
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
वाजयन्bestowing prizes/strengthening (as he gives ‘vāja’)
वाजयन्:
कर्तृ (विशेषणरूपेण पूषणम्) / क्रियाविशेषणभाव
TypeVerb (present participle)
Root√वाजय् (वाजयति) < वाज
इहhere
इह:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootइह
क्षयद्वीरम्having a dwelling of heroes / abiding with heroes
क्षयद्वीरम्:
कर्म (पूषणम् विशेषयति)
TypeAdjective (epithet)
Rootक्षयद्वीर (प्रातिपदिक) < क्षयत् (√क्षि ‘निवस/क्षय’) + वीर
पूषणम्Pūṣan
पूषणम्:
कर्म
TypeNoun (deity)
Rootपूषण् (प्रातिपदिक)
सुम्नैःwith favors/benedictions
सुम्नैः:
करण
TypeNoun
Rootसुम्न (प्रातिपदिक)
ईमहेwe seek / we implore
ईमहे:
क्रिया
TypeVerb
Root√याम्/√इ (वेद. ‘ईमहे’ = यामहे/इमहे ‘याचामहे/प्रार्थयामहे’)
रथम्a chariot
रथम्:
कर्म (उपमान-प्रयोगे) / कर्म
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
like/as
:
TypeIndeclinable
Root
दुर्गात्from difficulty / from a hard pass
दुर्गात्:
अपादान
TypeNoun
Rootदुर्ग (प्रातिपदिक)
वसवःO Vasus / the Vasus
वसवः:
कर्तृ (निष्पिपर्तन इत्यस्य) / संबोधनार्थेऽपि सम्भव
TypeNoun (deity-class)
Rootवसु (प्रातिपदिक)
सुदानवःgood-givers, generous
सुदानवः:
कर्तृ-विशेषण (वसवः) / संबोधन
TypeAdjective (epithet)
Rootसुदानु (प्रातिपदिक) < सु + दानु/दान ‘दान’
विश्वस्मात्from every (side/thing)
विश्वस्मात्:
अपादान
TypeAdjective/Pronoun-like
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
नःfor us / our
नः:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (प्रार्थनायाम्)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
अंहसःfrom distress/sin/anguish
अंहसः:
अपादान
TypeNoun
Rootअंहस् (प्रातिपदिक)
निष्पिपर्तनcarry (us) out / deliver (us) forth
निष्पिपर्तन:
क्रिया
TypeVerb
Root√पृत्/√पॄ (वेद. ‘पिपर्त’ = पारयति/तारयति; ‘निष्-’ उपसर्ग)