Shloka 102

युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः

Rāvaṇa’s Assault on Nīla and Lakṣmaṇa; Hanumān Bears Rāma

Devanagari script

सबाणजालान्यथतानितानिमोघानिपश्यंस्त्रिदशारिराजः ।विसिस्मियेलक्ष्मणलाघवेनपुनश्चबाणान्निशितान्मुमोच ।।6.59.102।।

Transliteration

sa bāṇajālāny atha tāni tāni moghāni paśyaṃs tridaśārirājaḥ | visismiye lakṣmaṇalāghavena punaś ca bāṇān niśitān mumoca ||6.59.102||

Translation

Seeing that every stream of his arrows was rendered futile, the king who was the enemy of the gods marveled at Lakṣmaṇa’s swiftness—and once more released sharp arrows.

Word by Word

• स: he
• स: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्तृ), एकवचनम्; सर्वनाम (pronoun)

• बाणजालानि: nets/streams of arrows
• बाणजालानि: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: बाण + जाल (प्रातिपदिके; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), बहुवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (बाणानां जालानि)

• यथतानि: as they truly were / in their real state
• यथतानि: कर्मणि विशेषणम् (adjective of object)
• Type: Adjective
• Root: यथता (अव्यय/क्रियाविशेषण-प्रातिपदिक) + त (कृदन्त-प्रत्ययः)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; भूतकर्मणि कृदन्तम् (क्त) — ‘यथतं’ = ‘as it was/according to reality’ (used adjectivally)

• तानि: those (all of them)
• तानि: कर्म (object; apposition to बाणजालानि)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), बहुवचनम्; सर्वनाम

• मोघानि: ineffective, futile
• मोघानि: कर्मणि विशेषणम् (adjective of object)
• Type: Adjective
• Root: मोघ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम्

• पश्यन्: seeing
• पश्यन्: कर्ता (agent; participle qualifying त्रिदशारिराजः)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → पश्यत् (शतृ-प्रत्ययः)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्तम् (शतृ), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः; ‘seeing’ (concomitant action)

• त्रिदशारिराजः: the king who is the enemy of the gods (Rāvaṇa)
• त्रिदशारिराजः: कर्ता (agent)
• Type: Noun
• Root: त्रिदश + अरि + राजन् (प्रातिपदिके; समास)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रिदशानाम् अरिः) + तत्पुरुषः (अरिणः राजा)

• विसिस्मिये: was astonished / marveled
• विसिस्मिये: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: स्मि (धातु) उपसर्गः वि-; लिट् (परिपूर्ण/परोक्शभूत)
• Form: लिट्-लकारः (perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्तरि प्रयोगः

• लक्ष्मणलाघवेन: by Lakṣmaṇa’s skill/swiftness
• लक्ष्मणलाघवेन: करण (instrument/cause)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण + लाघव (प्रातिपदिके; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (लक्ष्मणस्य लाघवम्)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषणम् (modifier of action)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (adverb)

• च: and
• च: समुच्चय (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• बाणान्: arrows
• बाणान्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), बहुवचनम्

• निशितान्: sharp, whetted
• निशितान्: कर्मणि विशेषणम् (adjective of object)
• Type: Adjective
• Root: निशित (प्रातिपदिक; ‘sharpened’)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying बाणान्)

• मुमोच: released / let fly
• मुमोच: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: मुच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्; कर्तरि प्रयोगः

Context

Ravana, the enemy of gods seeing all his streams of arrows ineffective, was astonished at Lakshmana's skill, and let go sharp arrows again and again.

Characters & Entities

• Rāvaṇa (tridaśārirāja)
• Lakṣmaṇa
• arrows

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Reality (satya) asserts itself: skill and disciplined effort make attacks ineffective; Dharma favors sustained excellence over mere aggression.

What is the narrative situation?

Rāvaṇa’s volleys fail against Lakṣmaṇa’s defense; astonished, he nevertheless renews his assault.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s lāghava—swift precision and controlled technique.