Previous Verse

Shloka 18

Ballava (Bhīma) Seeks Employment as Royal Cook in Virāṭa’s Court

वैशम्पायन उवाच (एवं तु राज्ञ: प्रथम: समागमो बभूव मात्स्यस्य युधिष्ठिरस्य च । विराटराजस्य हि तेन संगमो बभूव विष्णोरिव वज्पाणिना ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इस प्रकार वहाँ राजा युधिष्ठिर तथा मत्स्यनरेशकी प्रथम भेंट हुई। जैसे भगवान्‌ विष्णुका वज्रधारी इन्द्रसे मिलन हुआ हो, उसी प्रकार विराटनरेशका राजा युधिष्ठिरके साथ समागम हुआ। तमासनस्थं प्रियरूपदर्शनं निरीक्षमाणो न ततर्प भूमिप: । सभां च तां प्रज्वलयन्‌ युधिष्ठिर: श्रिया यथा शक्र इव त्रिविष्टपम्‌ ।।) युधिष्ठिरके स्वरूपका दर्शन विराटराजको बहुत प्रिय लगा। जब वे आसनपर बैठ गये, तब राजा विराट उन्हें एकटक निहारने लगे। उनके दर्शनसे वे तृप्त ही नहीं होते थे। जैसे इन्द्र अपनी कान्तिसे स्वर्गकी शोभा बढ़ाते हैं, उसी प्रकार राजा युधिष्ठिर उस सभाको प्रकाशित कर रहे थे। एवं स लब्ध्वा तु वरं समागमं विराटराजेन नरर्षभस्तदा | उवास धीर: परमार्चित: सुखी न चापि वक्िच्चरितं बुबोध तत्‌,धीर स्वभाववाले नरश्रेष्ठ युधिष्ठिर उस समय राजा विराटके साथ इस प्रकार अच्छे ढंगसे मिलकर और उनके द्वारा परम आदर-सत्कार पाकर वहाँ सुखपूर्वक रहने लगे। उनका वह चरित्र किसीको भी मालूम नहीं हुआ

vaiśampāyana uvāca |

evaṃ tu rājñaḥ prathamaḥ samāgamo babhūva mātsyasya yudhiṣṭhirasya ca |

virāṭarājasya hi tena saṅgamo babhūva viṣṇor iva vajrapāṇinā ||

tam āsanasthaṃ priyarūpadarśanaṃ nirīkṣamāṇo na tatārpa bhūmipaḥ |

sabhāṃ ca tāṃ prajvalayan yudhiṣṭhiraḥ śriyā yathā śakra iva triviṣṭapam ||

evaṃ sa labdhvā tu varaṃ samāgamaṃ virāṭarājena nararṣabhas tadā |

uvāsa dhīraḥ paramārcitaḥ sukhī na cāpi kaścid caritaṃ bubodha tat ||

Vaiśampāyana said: Thus occurred the first meeting between King Yudhiṣṭhira and the ruler of the Matsyas. Virāṭa’s encounter with him was like Indra, the wielder of the thunderbolt, meeting Viṣṇu. When Yudhiṣṭhira had taken his seat—his appearance pleasing and auspicious—King Virāṭa kept gazing at him and could not feel satisfied by the sight. Yudhiṣṭhira seemed to illumine that royal hall with his splendor, just as Indra adorns and brightens heaven. Having gained this excellent association with King Virāṭa, that best of men, steady by nature, lived there happily, honored with the highest respect; and yet no one came to know his true story (his concealed identity and past).

वैशम्पायनःVaiśampāyana
वैशम्पायनः:
Karta
TypeNoun
Rootवैशम्पायन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
Karta
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, Third, Singular
एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
राज्ञःof the king
राज्ञः:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Genitive, Singular
प्रथमःfirst
प्रथमः:
TypeAdjective
Rootप्रथम
FormMasculine, Nominative, Singular
समागमःmeeting
समागमः:
Karta
TypeNoun
Rootसमागम
FormMasculine, Nominative, Singular
बभूवbecame/occurred
बभूव:
TypeVerb
Rootभू
FormPerfect, Third, Singular
मात्स्यस्यof the Matsya (kingdom/king)
मात्स्यस्य:
TypeNoun
Rootमात्स्य
FormMasculine, Genitive, Singular
युधिष्ठिरस्यof Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिरस्य:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
विराटराजस्यof King Virāṭa
विराटराजस्य:
TypeNoun
Rootविराटराज
FormMasculine, Genitive, Singular
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
तेनwith him/by him
तेन:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
संगमःmeeting/encounter
संगमः:
Karta
TypeNoun
Rootसंगम
FormMasculine, Nominative, Singular
बभूवoccurred
बभूव:
TypeVerb
Rootभू
FormPerfect, Third, Singular
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
TypeNoun
Rootविष्णु
FormMasculine, Genitive, Singular
इवlike/as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
वज्रपाणिनाwith Vajra-in-hand (Indra)
वज्रपाणिना:
Karana
TypeNoun
Rootवज्रपाणि
FormMasculine, Instrumental, Singular
एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
लब्ध्वाhaving obtained
लब्ध्वा:
TypeVerb
Rootलभ्
Formक्त्वा (absolutive), Active
तुindeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
वरम्excellent
वरम्:
Karma
TypeNoun
Rootवर
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
समागमम्meeting
समागमम्:
Karma
TypeNoun
Rootसमागम
FormMasculine, Accusative, Singular
विराटराजेनwith King Virāṭa
विराटराजेन:
Karana
TypeNoun
Rootविराटराज
FormMasculine, Instrumental, Singular
नरर्षभःbull among men (best of men)
नरर्षभः:
Karta
TypeNoun
Rootनरर्षभ
FormMasculine, Nominative, Singular
तदाthen
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा
उवासdwelt/stayed
उवास:
TypeVerb
Rootवस्
FormPerfect, Third, Singular
धीरःsteadfast, wise
धीरः:
TypeAdjective
Rootधीर
FormMasculine, Nominative, Singular
परमार्चितःhighly honored
परमार्चितः:
TypeAdjective
Rootपरम + अर्चित
FormMasculine, Nominative, Singular, क्त (past passive participle)
सुखीhappy
सुखी:
TypeAdjective
Rootसुखिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
कश्चित्anyone (someone)
कश्चित्:
Karta
TypePronoun
Rootकश्चित्
FormMasculine, Nominative, Singular
चरितम्conduct, identity/story
चरितम्:
Karma
TypeNoun
Rootचरित
FormNeuter, Accusative, Singular
बुबोधknew/understood
बुबोध:
TypeVerb
Rootबुध्
FormPerfect, Third, Singular
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
Y
Yudhiṣṭhira
V
Virāṭa (Virāṭarāja)
M
Matsya kingdom (Mātsya)
V
Viṣṇu
I
Indra (Vajrapāṇi, Śakra)
R
royal assembly hall (sabhā)
H
heaven (Triviṣṭapa)
T
thunderbolt (vajra)

Educational Q&A

True nobility and dharma manifest as quiet majesty: Yudhiṣṭhira’s inner virtue (śrī) naturally commands respect without self-advertisement. Even while concealing his identity, he maintains composure and ethical conduct, showing that character—not proclamation—creates authority.

During the Pandavas’ incognito period, Yudhiṣṭhira has his first formal meeting with King Virāṭa of the Matsyas. Virāṭa is captivated by Yudhiṣṭhira’s dignified presence, honors him greatly, and Yudhiṣṭhira lives there comfortably—yet his true identity and history remain undiscovered.