Shloka 23
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas
Prācī-diś Tīrtha-kathana
Devanagari script
ततस्तीरे समुद्रस्यथ कन्यातीर्थमुपस्पृशेत् । तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापै: प्रमुच्यते,राजेन्द्र! तत्पश्चात् समुद्रके तटपर विद्यमान कन्यातीर्थ (कन्याकुमारी)-में जाकर स्नान करे। उस तीर्थमें स्नान करते ही मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है
Translation
Then, on the seashore, one should cleanse oneself at the Kanyā-tīrtha. By bathing at that sacred ford, O lord of kings, a person is freed from all sins.
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्यय
तीरेon the bank/shore
तीरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootतीर
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
समुद्रस्यof the ocean
समुद्रस्य:
TypeNoun
Rootसमुद्र
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अथthen/now
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
Formअव्यय
कन्यातीर्थम्the Kanyā-tīrtha (maiden’s sacred ford)
कन्यातीर्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootकन्यातीर्थ
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उपस्पृशेत्should touch/perform ablution (bathe)
उपस्पृशेत्:
TypeVerb
Rootउपस्पृश्
Formविधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन (परस्मैपद)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतत्र
Formअव्यय
उपस्पृश्यhaving bathed/touched (after ablution)
उपस्पृश्य:
TypeVerb
Rootउपस्पृश्
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund)
राजेन्द्रO king of kings
राजेन्द्र:
TypeNoun
Rootराजेन्द्र
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
सर्वपापैःfrom all sins
सर्वपापैः:
Apadana
TypeNoun
Rootसर्वपाप
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
प्रमुच्यतेis freed/released
प्रमुच्यते:
TypeVerb
Rootप्र + मुच्
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद (कर्मणि/भावे प्रयोगः)
Speaker
पुलस्त्य उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Cross References
Meter (Chandas)
Sandhi Notes