Previous Verse
Next Verse

Shloka 33

Rathaghoṣa–Saṃjñāna: Damayantī’s Inference and the Dispatch of the Envoy (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 71)

वय:प्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्यय: । नल॑ सर्वगुणैर्युक्ते मन्‍्ये बाहुकमन्ततः,“इसकी अवस्थाका प्रमाण तो उन्हींके समान है, परंतु रूपकी दृष्टिसे तो अन्तर पड़ता है। फिर भी अन्ततः मैं इसी निर्णयपर पहुँचता हूँ कि मेरी रायमें बाहुक सर्वगुणसम्पन्न राजा नल ही हैं'

vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ | nalaḥ sarvaguṇairyukte manye bāhukam antataḥ ||

Ṛtuparṇa said: “In age and measure he matches him, yet in outward appearance there is a reversal—there is a difference. Still, after weighing everything, I arrive at this conclusion: in my judgment, Bāhuka is none other than King Nala, endowed with every virtue.”

वयःage
वयः:
Karta
TypeNoun
Rootवयस्
FormNeuter, Nominative, Singular
प्रमाणम्measure, standard, evidence
प्रमाणम्:
Karta
TypeNoun
Rootप्रमाण
FormNeuter, Nominative, Singular
तत्that
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
तुल्यम्equal, similar
तुल्यम्:
Karta
TypeAdjective
Rootतुल्य
FormNeuter, Nominative, Singular
रूपेणby/with appearance, in form
रूपेण:
Karana
TypeNoun
Rootरूप
FormNeuter, Instrumental, Singular
तुbut, however
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
विपर्ययःdifference, reversal, discrepancy
विपर्ययः:
Karta
TypeNoun
Rootविपर्यय
FormMasculine, Nominative, Singular
नलम्Nala (name)
नलम्:
Karma
TypeNoun
Rootनल
FormMasculine, Accusative, Singular
सर्वगुणैःwith all virtues
सर्वगुणैः:
Karana
TypeNoun
Rootसर्वगुण
FormMasculine, Instrumental, Plural
युक्तेendowed (with), possessed
युक्ते:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootयुक्त
FormMasculine, Locative, Singular
मन्येI think, I consider
मन्ये:
TypeVerb
Rootमन् (मन्यते)
FormPresent, First, Singular, Atmanepada
बाहुकम्Bāhuka (name/disguise)
बाहुकम्:
Karma
TypeNoun
Rootबाहुक
FormMasculine, Accusative, Singular
अन्ततःfinally, in the end
अन्ततः:
TypeIndeclinable
Rootअन्ततः

ऋचुपर्ण उवाच

R
R̥tuparṇa
N
Nala
B
Bāhuka

Educational Q&A

True worth is discerned by character and qualities rather than mere outward appearance; ethical judgment looks beyond external change to inner virtue.

R̥tuparṇa observes that Bāhuka’s age and build match Nala’s, though his appearance differs; after reflection he concludes that Bāhuka is actually King Nala in disguise.