Shloka 101
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
Devanagari script
ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप । सराष्ट्रनगराकीर्णा कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम्,राजन! उसमें प्रवेश करते ही मैं सहसा उस बालकके उदरमें जा पहुँचा। वहाँ मुझे समस्त राष्ट्रों और नगरोंसे भरी हुई यह सारी पृथ्वी दिखायी दी
Transliteration
tataḥ praviṣṭas tatkukṣiṃ sahasā manujādhipa | sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm ||
Translation
Vaiśampāyana said: “Then, O lord of men, the moment I entered it, I was suddenly within that child’s belly. There I beheld the entire earth—complete in every part—crowded with kingdoms and cities.”
Word by Word
ततःthen/thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्यय (पञ्चमी-अर्थे: 'from/thereafter')
प्रविष्टःhaving entered
प्रविष्टः:
Karta
TypeVerb
Rootप्र-विश् (धातु)
Formकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्that
तत्:
Karma
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
कुक्षिम्belly/womb
कुक्षिम्:
Karma
TypeNoun
Rootकुक्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
सहसाsuddenly/at once
सहसा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसहसा (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय
मनुजाधिपO lord of men (king)
मनुजाधिप:
TypeNoun
Rootमनुज + अधिप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
सhe
स:
Karta
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
राष्ट्रkingdoms/realms
राष्ट्र:
TypeNoun
Rootराष्ट्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (समासाङ्ग)
नगरcities
नगर:
TypeNoun
Rootनगर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (समासाङ्ग)
आकीर्णाfilled with
आकीर्णा:
TypeAdjective
Rootआ-कीर्ण (कृदन्त-प्रातिपदिक; √कॄ/कीर् 'to scatter, fill')
Formकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
कृत्स्नाम्entire/whole
कृत्स्नाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootकृत्स्न (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पश्यामिI see
पश्यामि:
TypeVerb
Root√पश् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), उत्तमपुरुष, एकवचन
मेदिनीम्the earth
मेदिनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootमेदिनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Characters & Entities
V
VaiśampāyanaR
rājan (the king addressed)T
the child (bālaka, implied by context)M
medinī (the earth)R
rāṣṭra (kingdoms)N
nagara (cities)Sandhi Notes