Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)

निवर्तयित्वा रसनां रसे भ्यो घ्राणं च गन्धाच्छूवणौ च शब्दात्‌ । स्पर्शात्‌ त्वचं रूपगुणात्‌ तु चक्षु- सतत: परं पश्यति स्वं स्वभावम्‌,अत: जो जिह्लाको रससे, नासिकाको गन्धसे, कानोंको शब्दसे, त्वचाको स्पर्शसे और नेत्रोंको रूपसे हटाकर अन्तर्मुखी बना लेता है, वही अपने मूलस्वरूप परमात्माका साक्षात्कार कर सकता है

nivartayitvā rasanāṃ rasebhyo ghrāṇaṃ ca gandhāc chravaṇau ca śabdāt | sparśāt tvacaṃ rūpaguṇāt tu cakṣuḥ satataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam ||

Bhishma said: When a person withdraws the tongue from tastes, the nose from scents, the ears from sounds, the skin from touch, and the eyes from the qualities of form—turning the senses inward—he steadily beholds the Supreme and realizes his own true nature. The ethical thrust is self-mastery: freedom is gained not by chasing objects of pleasure, but by disciplining perception and resting awareness in the Self.

निवर्तयित्वाhaving withdrawn/turned back
निवर्तयित्वा:
TypeVerb
Rootनिवर्तय् (√वृत् caus.)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), परस्मैपद-भाव (causative usage)
रसनाम्the tongue
रसनाम्:
Karma
TypeNoun
Rootरसना
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
रसेभ्यःfrom tastes
रसेभ्यः:
Apadana
TypeNoun
Rootरस
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, बहुवचन
घ्राणम्the nose (organ of smell)
घ्राणम्:
Karma
TypeNoun
Rootघ्राण
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
गन्धात्from smell/odor
गन्धात्:
Apadana
TypeNoun
Rootगन्ध
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
श्रवणौthe two ears
श्रवणौ:
Karma
TypeNoun
Rootश्रवण
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन
and
:
TypeIndeclinable
Root
शब्दात्from sound
शब्दात्:
Apadana
TypeNoun
Rootशब्द
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
स्पर्शात्from touch
स्पर्शात्:
Apadana
TypeNoun
Rootस्पर्श
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
त्वचम्the skin
त्वचम्:
Karma
TypeNoun
Rootत्वच्/त्वचा (प्रातिपदिक: त्वच्)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
रूपगुणात्from the quality of form (visible appearance)
रूपगुणात्:
Apadana
TypeNoun
Rootरूपगुण
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
चक्षुःthe eye
चक्षुः:
Karma
TypeNoun
Rootचक्षुस्
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
सततःconstantly
सततः:
TypeIndeclinable
Rootसतत
Formadverbial (तसिल्/तस्-प्रत्यय)
परम्the supreme (reality)
परम्:
Karma
TypeAdjective
Rootपर
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
पश्यतिsees
पश्यति:
TypeVerb
Root√पश्
Formलट् (present), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
स्वम्one's own
स्वम्:
Karma
TypeAdjective
Rootस्व
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
स्वभावम्essential nature/true nature
स्वभावम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्वभाव
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

भीष्म उवाच

B
Bhishma
P
Param (Supreme/Paramatman)