Previous Verse
Next Verse

Shloka 233

भीमसेन-धृष्टद्युम्नयोर्वाक्यं

Bhīmasena and Dhṛṣṭadyumna’s Speeches on Kṣātra-Dharma

वराहकर्णनलिीकैर्विकर्ण श्षा भ्यवीवृषत्‌ । तत्पश्चात्‌ भीमसेनके प्रतापी पुत्र घटोत्कचने क्रोधमें भरकर वज्र एवं बिजलीके समान चमकनेवाले भयंकर बाणोंद्वारा अश्वत्थामाको क्षत-विक्षत कर दिया तथा उसके ऊपर क्षुगप्र, अर्धचन्द्र, नाराच, शिलीमुख, वराहकर्ण, नालीक और विकर्ण आदि अस्त्रोंकी चारों ओरसे वर्षा आरम्भ कर दी

varāhakarṇa-nālīkair vikarṇa-śarair abhyavarṣat | tatpaścāt bhīmasena-putraḥ pratāpī ghaṭotkacaḥ krodham āpūrya vajra-vidyut-sadṛśa-prabhair bhīṣaṇaiḥ śaraiḥ aśvatthāmānaṃ kṣata-vikṣataṃ cakāra | tasya ca upari kṣurapra-ardhacandra-nārāca-śilīmukha-varāhakarṇa-nālīka-vikarṇādibhir astrāṇāṃ sarvataḥ varṣaṃ prārabhata ||

Sañjaya said: He showered him with varāhakarṇa and nālīka arrows, and with vikarṇa shafts. Thereafter the mighty Ghaṭotkaca, son of Bhīmasena, filled with wrath, tore Aśvatthāmā to pieces with dreadful arrows flashing like thunderbolt and lightning; and then he began a rain of weapons on him from every side—kṣurapras, half-moon blades, nārācas, śilīmukhas, varāhakarṇas, nālīkas, vikarṇas, and the like. In the epic’s ethical texture, the line heightens the tragic momentum of war: anger drives the deed, and martial prowess, though heroic, escalates violence rather than restoring dharma.

वराहकर्णनालीकैःwith boar-ear (barbed) nālīka arrows
वराहकर्णनालीकैः:
Karana
TypeNoun
Rootवराहकर्णनालीक
FormMasculine, Instrumental, Plural
विकर्णशरैःwith vikarna-type arrows
विकर्णशरैः:
Karana
TypeNoun
Rootविकर्णशर
FormMasculine, Instrumental, Plural
अभ्यवर्षत्rained upon, showered
अभ्यवर्षत्:
TypeVerb
Rootअभि-√वृष्
FormImperfect, 3, Singular
तत्him/that (one)
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
TypeIndeclinable
Rootपश्चात्
भीमसेनःBhīmasena
भीमसेनः:
Karta
TypeNoun
Rootभीमसेन
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रतापीmighty, valiant
प्रतापी:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रतापिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
पुत्रःson
पुत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootपुत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
घटोत्कचस्यof Ghaṭotkaca
घटोत्कचस्य:
TypeNoun
Rootघटोत्कच
FormMasculine, Genitive, Singular
क्रोधम्anger
क्रोधम्:
Karma
TypeNoun
Rootक्रोध
FormMasculine, Accusative, Singular
भरित्वाhaving filled (with), having become full of
भरित्वा:
TypeVerb
Root√भृ
Formक्त्वा (absolutive), Parasmaipada
वज्रसदृशैःwith thunderbolt-like
वज्रसदृशैः:
Karana
TypeAdjective
Rootवज्रसदृश
FormMasculine, Instrumental, Plural
विद्युत्सदृशैःwith lightning-like
विद्युत्सदृशैः:
Karana
TypeAdjective
Rootविद्युत्सदृश
FormMasculine, Instrumental, Plural
दीप्तैःshining, blazing
दीप्तैः:
Karana
TypeAdjective
Rootदीप्त
FormMasculine, Instrumental, Plural
घोरैःterrible
घोरैः:
Karana
TypeAdjective
Rootघोर
FormMasculine, Instrumental, Plural
बाणैःwith arrows
बाणैः:
Karana
TypeNoun
Rootबाण
FormMasculine, Instrumental, Plural
अश्वत्थामानम्Aśvatthāmā
अश्वत्थामानम्:
Karma
TypeNoun
Rootअश्वत्थामन्
FormMasculine, Accusative, Singular
क्षतविक्षतम्wounded and mangled
क्षतविक्षतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootक्षतविक्षत
FormMasculine, Accusative, Singular
चकारmade, rendered
चकार:
TypeVerb
Root√कृ
FormPerfect, 3, Singular
तथाand then/also; thus
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
तस्यof him (of Aśvatthāmā)
तस्य:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Genitive, Singular
उपरिupon, over
उपरि:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootउपरि
क्षुरप्रैःwith razor-headed arrows (kṣurapras)
क्षुरप्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootक्षुरप्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
अर्धचन्द्रैःwith half-moon arrows
अर्धचन्द्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootअर्धचन्द्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
नाराचैःwith nārāca arrows
नाराचैः:
Karana
TypeNoun
Rootनाराच
FormMasculine, Instrumental, Plural
शिलीमुखैःwith śilīmukha arrows
शिलीमुखैः:
Karana
TypeNoun
Rootशिलीमुख
FormMasculine, Instrumental, Plural
वराहकर्णैःwith varāhakārṇa arrows
वराहकर्णैः:
Karana
TypeNoun
Rootवराहकर्ण
FormMasculine, Instrumental, Plural
नालीकैःwith nālīka arrows
नालीकैः:
Karana
TypeNoun
Rootनालीक
FormMasculine, Instrumental, Plural
विकर्णैःwith vikarna-type (arrows/weapons)
विकर्णैः:
Karana
TypeNoun
Rootविकर्ण
FormMasculine, Instrumental, Plural
आदिand others, etc.
आदि:
TypeIndeclinable
Rootआदि
अस्त्रैःwith missiles/weapons
अस्त्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootअस्त्र
FormNeuter, Instrumental, Plural
सर्वतःfrom all sides
सर्वतः:
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः
वर्षाम्a shower, downpour
वर्षाम्:
Karma
TypeNoun
Rootवर्षा
FormFeminine, Accusative, Singular
आरभतbegan, commenced
आरभत:
TypeVerb
Rootआ-√रभ्
FormImperfect, 3, Singular

संजय उवाच

संजय (Sañjaya)
घटोत्कच (Ghaṭotkaca)
भीमसेन (Bhīmasena/Bhīma)
अश्वत्थामा (Aśvatthāmā)
शर/बाण (arrows)
अस्त्र (weapons)
वराहकर्ण (varāhakarṇa missile)
नालीक (nālīka missile)
विकर्ण (vikarṇa missile)
क्षुरप्र (kṣurapra arrow)
अर्धचन्द्र (ardhacandra arrow)
नाराच (nārāca arrow)
शिलीमुख (śilīmukha arrow)
वज्र (thunderbolt imagery)
विद्युत् (lightning imagery)

Educational Q&A

The verse underscores how krodha (wrath) fuels the spiral of destruction in war: even extraordinary valor and skill, when driven by anger, intensify suffering rather than clearly re-establishing dharma. It invites reflection on the ethical cost of vengeance and the momentum of violence once unleashed.

Sañjaya describes Ghaṭotkaca, Bhīma’s powerful son, attacking Aśvatthāmā with a dense, all-sided barrage of named arrows and weapon-forms—varāhakarṇa, nālīka, vikarṇa, kṣurapra, ardhacandra, nārāca, śilīmukha—wounding and mangling him amid a terrifying rain of missiles.