Shloka 16
Viśvāmitra-janma: Ṛcīka–Satyavatī–Gādhi and the Charu Exchange (विश्वामित्र-जन्म: ऋचीक–सत्यवती–गाधि वृत्तान्तः)
Devanagari script
ध्यातमात्रमचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम् | गड्ाजलात् समुत्तस्थी सहस्नं विपुलौजसाम्,तदनन्तर ऋचीकके चिन्तन करते ही गंगाजीके जलसे चन्द्रमाके समान कान्तिवाले एक हजार तेजस्वी घोड़े प्रकट हो गये
Transliteration
dhyātamātram ṛcīkena hayānāṃ candravarcasām | gaṅgājalāt samuttiṣṭhī sahasraṃ vipulaujasām ||
Translation
Bhishma said: The moment Ṛcīka merely contemplated it, a thousand horses—radiant like the moon and endowed with great vigor—rose up from the waters of the river Gaṅgā. The episode proclaims the potency of disciplined thought and ascetic power: inner resolve and spiritual merit can bring forth tangible results without violence or coercion.
Word by Word
ध्यातthought/meditated (upon)
ध्यात:
Karma
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formक्त, कर्मणि/भावे (past passive participle), नपुंसक, प्रथमा, एकवचन
मात्रम्only, merely
मात्रम्:
TypeIndeclinable
Rootमात्र (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (मात्रम् = only/just)
ऋचीकेनby Ṛcīka
ऋचीकेन:
Karta
TypeNoun
Rootऋचीक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
हयानाम्of horses
हयानाम्:
TypeNoun
Rootहय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
चन्द्रवर्चसाम्of moon-bright (ones)
चन्द्रवर्चसाम्:
TypeAdjective
Rootचन्द्रवर्चस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
गङ्गाजलात्from the water of the Gaṅgā
गङ्गाजलात्:
Apadana
TypeNoun
Rootगङ्गाजल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
समुत्तस्थेarose, sprang up
समुत्तस्थे:
TypeVerb
Rootस्था (धातु) + सम् + उत्
Formलिट् (परस्मैपद), प्रथम, एकवचन
सहस्रम्a thousand
सहस्रम्:
Karta
TypeNoun
Rootसहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विपुलौजसाम्of great strength/energy (ones)
विपुलौजसाम्:
TypeAdjective
Rootविपुलौजस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhīṣmaṚ
ṚcīkaG
GaṅgāH
horses (hayāḥ)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes