HomeChanakya NitiCh. 15Shloka 16
Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

Practical Maxims — Chanakya Niti

पीतः क्रुद्धेन तातश्चरणतलहतो वल्लभो येन रोषा

दाबाल्याद्विप्रवर्यैः स्ववदनविवरे धार्यते वैरिणी मे ।

गेहं मे छेदयन्ति प्रतिदिवसमुमाकान्तपूजानिमित्तं

तस्मात्खिन्ना सदाहं द्विजकुलनिलयं नाथ युक्तं त्यजामि ॥

pītaḥ kruddhena tātaś caraṇatalahato vallabho yena roṣā

ḍābālyād dvipravairyaiḥ svavadana-vivare dhāryate vairiṇī me |

gehaṃ me chedayanti pratidivasam umākānta-pūjā-nimittaṃ

tasmāt khinnā sadāhaṃ dvijakula-nilayaṃ nātha yuktaṃ tyajāmi ||

I was made to drink; then my beloved, in anger, struck my father with the sole of his foot. My rival has been kept from childhood by eminent Brahmins, as if held “within the mouth’s opening.” My household is cut down day by day for the worship of Umākānta (Śiva). Therefore I am ever distressed; my lord, it is fitting that I abandon this dwelling tied to a Brahmin household.

पीतःdrunk
पीतः:
TypeVerb
Rootपा
Formपुंलिङ्गः प्रथमा एकवचनम्; क्त (भूतकर्मणि)
क्रुद्धेनby the angry (one)
क्रुद्धेन:
TypeAdjective
Rootक्रुध्
Formपुंलिङ्गः तृतीया एकवचनम्; क्त
तातःfather
तातः:
TypeNoun
Rootतात
Formपुंलिङ्गः प्रथमा एकवचनम्
चरणfoot
चरण:
TypeNoun
Rootचरण
Formपुंलिङ्गः षष्ठी एकवचनम् (समासाङ्ग)
तलsole
तल:
TypeNoun
Rootतल
Formनपुंसकलिङ्गः तृतीया एकवचनम् (समासाङ्ग)
हतःstruck/beaten
हतः:
TypeVerb
Rootहन्
Formपुंलिङ्गः प्रथमा एकवचनम्; क्त
वल्लभःbeloved/husband
वल्लभः:
TypeNoun
Rootवल्लभ
Formपुंलिङ्गः प्रथमा एकवचनम्
येनby whom/whereby
येन:
TypePronoun
Rootयद्
Formपुंलिङ्गः तृतीया एकवचनम्
रोषात्from anger
रोषात्:
TypeNoun
Rootरोष
Formपुंलिङ्गः पञ्चमी एकवचनम्
indeed/just (emphatic)
:
TypeIndeclinable
Root
Formअव्ययम् (उपसर्ग/निपात)
बाल्यात्from childhood
बाल्यात्:
TypeNoun
Rootबाल्य
Formनपुंसकलिङ्गः पञ्चमी एकवचनम्
द्विप्रby brahmins
द्विप्र:
TypeNoun
Rootद्विप्र
Formपुंलिङ्गः तृतीया बहुवचनम् (समासाङ्ग)
वर्यैःexcellent
वर्यैः:
TypeAdjective
Rootवर्य
Formपुंलिङ्गः तृतीया बहुवचनम्
स्वown
स्व:
TypePronoun
Rootस्व
Formअव्यय/सर्वनाम-प्रातिपदिक (समासाङ्ग)
वदनmouth
वदन:
TypeNoun
Rootवदन
Formनपुंसकलिङ्गः सप्तमी एकवचनम् (समासाङ्ग)
विवरेin the cavity/opening
विवरे:
TypeNoun
Rootविवर
Formनपुंसकलिङ्गः सप्तमी एकवचनम्
धार्यतेis held/kept
धार्यते:
TypeVerb
Rootधृ
Formलट् वर्तमानः; प्रथमपुरुषः एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगः
वैरिणीenemy (female)
वैरिणी:
TypeNoun
Rootवैरिणी
Formस्त्रीलिङ्गः प्रथमा एकवचनम्
मेmy
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
Formषष्ठी एकवचनम्
गेहम्house
गेहम्:
TypeNoun
Rootगेह
Formनपुंसकलिङ्गः द्वितीया एकवचनम्
मेmy
मे:
TypePronoun
Rootअस्मद्
Formषष्ठी एकवचनम्
छेदयन्तिthey cut
छेदयन्ति:
TypeVerb
Rootछिद्
Formलट् वर्तमानः; प्रथमपुरुषः बहुवचनम्; परस्मैपदम् (णिच्)
प्रतिदिवसम्every day
प्रतिदिवसम्:
TypeIndeclinable
Rootप्रतिदिवस
Formअव्ययम्
उमाकान्तof Umā’s beloved (Śiva)
उमाकान्त:
TypeNoun
Rootउमाकान्त
Formपुंलिङ्गः षष्ठी एकवचनम् (समासाङ्ग)
पूजाworship
पूजा:
TypeNoun
Rootपूजा
Formस्त्रीलिङ्गः षष्ठी एकवचनम् (समासाङ्ग)
निमित्तम्for the sake of/pretext
निमित्तम्:
TypeNoun
Rootनिमित्त
Formनपुंसकलिङ्गः द्वितीया एकवचनम्
तस्मात्therefore/from that
तस्मात्:
TypePronoun
Rootतद्
Formपुंलिङ्गः पञ्चमी एकवचनम्
खिन्नाdistressed
खिन्ना:
TypeAdjective
Rootखिद्
Formस्त्रीलिङ्गः प्रथमा एकवचनम्; क्त
सदाalways
सदा:
TypeIndeclinable
Rootसदा
Formअव्ययम्
अहम्I
अहम्:
TypePronoun
Rootअस्मद्
Formप्रथमा एकवचनम्
द्विजof the brahmin
द्विज:
TypeNoun
Rootद्विज
Formपुंलिङ्गः षष्ठी एकवचनम् (समासाङ्ग)
कुलfamily
कुल:
TypeNoun
Rootकुल
Formनपुंसकलिङ्गः षष्ठी एकवचनम् (समासाङ्ग)
निलयम्abode
निलयम्:
TypeNoun
Rootनिलय
Formपुंलिङ्गः द्वितीया एकवचनम्
नाथO lord
नाथ:
TypeNoun
Rootनाथ
Formपुंलिङ्गः सम्बोधन एकवचनम्
युक्तम्proper/fitting
युक्तम्:
TypeAdjective
Rootयुक्त
Formनपुंसकलिङ्गः द्वितीया एकवचनम् (विशेषणम्)
त्यजामिI abandon
त्यजामि:
TypeVerb
Rootत्यज्
Formलट् वर्तमानः; उत्तमपुरुषः एकवचनम्; परस्मैपदम्
Chanakya (Kautilya)
Ancient EthicsSanskrit LiteratureSocial HistoryClassical Philology
Father (tāta)Beloved/husband (vallabha)Brahmins (dvija, dvipravairya)Female rival (vairiṇī)Umākānta (Śiva)

FAQs

The verse is framed as a domestic complaint embedded in a didactic anthology. Its imagery reflects social assumptions found in premodern Sanskrit literature: household authority structures, the cultural prestige of Brahmin lineages, and the perceived economic burden of continual ritual worship. Such passages are often studied as evidence for the rhetoric of household ethics and social hierarchy rather than as documentary reportage.

Religious worship is described as a recurring cause (nimitta) for the household being ‘cut down’ or diminished (chedayanti), suggesting a trope in which ritual expenditure is represented as materially draining. The verse records this as the speaker’s interpretation within the narrative voice, not as a quantified economic claim.

Several phrases employ compressed, idiomatic compounds typical of Sanskrit verse, such as caraṇatalahata (‘struck by the sole’) and umākānta-pūjā-nimitta (‘on the occasion/cause of worship of Umākānta’). The expression svavadana-vivare dhāryate (‘kept in the mouth-opening’) is rhetorically striking and may function as a metaphor for silencing, restraint, or control; its literal wording invites philological scrutiny and comparison with parallel usages in other anthologies.