Shloka 42
Steya-doṣa-nirūpaṇa (On the Nature and Gravity of Theft) — within the Hayagrīva–Agastya Saṃvāda frame
Devanagari script
गतेष्वखिलदूतेषु श्रुत्वा नारदभाषितम् / चचार द्वादशाब्दं तु वायुभूतोंऽतरिक्षगः
Transliteration
gateṣvakhiladūteṣu śrutvā nāradabhāṣitam / cacāra dvādaśābdaṃ tu vāyubhūtoṃ'tarikṣagaḥ
Translation
When all the messengers had departed, having heard Narada’s words, he—become a spirit of wind—wandered through the sky for twelve years.
Word by Word
गतेषुwhen (they) had gone
गतेषु:
Kala-adhikarana (काल-अधिकरणम्)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) ‘गत’; सप्तमी-विभक्ति (Locative), बहुवचन; नपुंसक/पुं-समासानुसार (here: locative plural)
अखिलदूतेषुamong all the messengers
अखिलदूतेषु:
Adhikarana (अधिकरणम्)
TypeNoun
Rootअखिल + दूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय (अखिलाः दूताः)
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-कृदन्त (gerund/absolutive)
नारदभाषितम्Nārada’s speech/words
नारदभाषितम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनारद + भाषित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (नारदस्य भाषितम्)
चचारwandered, roamed
चचार:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
द्वादशाब्दम्twelve years
द्वादशाब्दम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootद्वादश + अब्द (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समास (द्वादश अब्दाः = twelve years)
तुbut, indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय, अवधान/विरोधार्थक (particle: but/indeed)
वायुभूतःthe wind-like one
वायुभूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवायु + भूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष
अन्तरिक्षगःmoving in the sky
अन्तरिक्षगः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष + ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (अन्तरिक्षं गच्छति इति)