Shloka 16
Steya-doṣa-nirūpaṇa (On the Nature and Gravity of Theft) — within the Hayagrīva–Agastya Saṃvāda frame
Devanagari script
मया काष्ठं समाहर्तुं गच्छता पथि निर्जने / लब्धं धनमिदं भीरु समाधत्स्व धनार्थिनि
Transliteration
mayā kāṣṭhaṃ samāhartuṃ gacchatā pathi nirjane / labdhaṃ dhanamidaṃ bhīru samādhatsva dhanārthini
Translation
O timid one, as I went to gather firewood along a lonely path, I found this wealth. O seeker of riches, keep it safely stored.
Word by Word
मयाby me
मया:
कर्ता (Kartā/कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम; तृतीया (करण), एकवचन
काष्ठम्wood
काष्ठम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootकाष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
समाहर्तुम्to gather/collect
समाहर्तुम्:
प्रयोजन (purpose)
TypeVerb
Rootसम्-आ-हृ (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), अव्ययभाव; प्रयोजन (in order to collect)
गच्छताwhile going
गच्छता:
कर्ता (Kartā/कर्ता)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle); पुल्लिङ्ग/नपुंसक, तृतीया, एकवचन; ‘by (me) going’
पथिon the path
पथि:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपथिन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
निर्जनेlonely/deserted
निर्जने:
अधिकरण-विशेषण (adhikaraṇa-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootनिर्जन (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग/नपुंसक, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (qualifying पथि)
लब्धम्obtained
लब्धम्:
कर्म-विशेषण (karma-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootलभ् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying धनम्)
धनम्wealth
धनम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootधन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
इदम्this
इदम्:
विशेषण (viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-विशेषण
भीरुO timid one
भीरु:
सम्बोधन (Sambodhana/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभीरु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (vocative/सम्बोधन), एकवचन
समाधत्स्वplace/keep (it) carefully
समाधत्स्व:
क्रिया (kriyā)
TypeVerb
Rootसम्-आ-धा (धातु)
Formलोट् (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
धन-अर्थिनिO seeker of wealth
धन-अर्थिनि:
सम्बोधन (Sambodhana/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootधन (प्रातिपदिक) + अर्थिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (धनस्य अर्थिनी = one who desires wealth)