Shloka 8
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः
Transliteration
praṇaṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet / āpastadā praviṣṭāstu vegavatyo mahāsvanāḥ
Translation
When the subtle essence of scent perishes, the earth becomes a state of water. Then the waters enter it, swift in force and resounding mightily.
Word by Word
प्रणष्टेwhen (it) is destroyed
प्रणष्टे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootpra-√naś (धातु) + नष्ट (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), Locative singular (सप्तमी एकवचन), नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे—सन्दर्भे ‘गन्धतन्मात्रे’ इत्यस्य विशेषणम्; ‘when (it is) destroyed’
गन्ध-तन्मात्रेin the subtle element of smell
गन्ध-तन्मात्रे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगन्ध (प्रातिपदिक) + तन्मात्र (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (गन्धस्य तन्मात्रम्), नपुंसकलिङ्ग, Locative (सप्तमी) एकवचन
तोय-अवस्थाthe state of water
तोय-अवस्था:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतोय (प्रातिपदिक) + अवस्था (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः (तोयस्य अवस्था), स्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन
धराearth
धरा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; ‘earth’
भवेत्would become
भवेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
आपःwaters
आपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (बहुवचन-प्रयोगः), Nominative (प्रथमा) बहुवचन
तदाthen
तदा:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
प्रविष्टाःentered
प्रविष्टाः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√viś (धातु) + प्रविष्ट (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP), स्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) बहुवचन; ‘having entered’ (agreeing with आपः)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थक
वेगवत्यःswift
वेगवत्यः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवेगवत् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) बहुवचन; ‘swift/impetuous’ (qualifying आपः)
महास्वनाःloud-roaring
महास्वनाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहā (उपसर्ग/प्रातिपदिक) + स्वन (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः (महान् स्वनः यस्याः), स्त्रीलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) बहुवचन; (qualifying आपः)