Shloka 9
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः
Transliteration
sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca / apāmapi gaṇo yastu jyotiḥṣvālīyate rasaḥ
Translation
Having filled this entire world, the waters both abide and move about. And their collective essence—taste (rasa)—merges into the lights.
Word by Word
सर्वम्everything
सर्वम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Accusative (द्वितीया) एकवचन; ‘everything’
आपूरयित्वाhaving filled
आपूरयित्वा:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootā-√pṝ/√pṛ (धातु) + आपूरयितुम् (तुमुन्) → आपूरयित्वा (क्त्वा)
Formअव्ययकृदन्त (क्त्वा/gerund), ‘having filled’
इदम्this
इदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Accusative (द्वितीया) एकवचन; ‘this (world)’
तिष्ठन्तिstand/remain
तिष्ठन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√sthā (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद
विचरन्तिmove about
विचरन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√car (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
अपाम्of waters
अपाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, Genitive (षष्ठी) बहुवचन; ‘of waters’
अपिalso/even
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावना/समुच्चयार्थक-अव्यय (particle: also/even)
गणःgroup
गणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; ‘group/aggregate’
यःwhich/that
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; relative pronoun referring to गणः
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
ज्योतिःषुin the lights
ज्योतिःषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootज्योतिस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, Locative (सप्तमी) बहुवचन; ‘in lights/fires’
आलीयतेmerges
आलीयते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-√lī (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; ‘merges/settles into’
रसःsap/essence (taste)
रसः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, Nominative (प्रथमा) एकवचन; subject of आलीयते