Shloka 7
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
Transliteration
āpo grasaṃti vai pūrvaṃ bhūmergandhātmakaṃ gumam / āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate
Translation
First the waters swallow the earth’s own quality of fragrance (gandha). Deprived of scent, the earth then becomes fit for pralaya, the state of dissolution.
Word by Word
आपःthe waters
आपः:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeNoun
Rootआप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/nominative); बहुवचन — ‘आपः’ (plural form)
ग्रसन्तिswallow; engulf
ग्रसन्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√ग्रस् (धातु)
Formलट् (present); परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd person); बहुवचन
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
पूर्वम्first
पूर्वम्:
Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: ‘first’)
भूमेःof the earth
भूमेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; षष्ठी (6th/genitive); एकवचन
गन्धात्मकम्having smell as its essence
गन्धात्मकम्:
Karma (कर्म/द्वितीया)
TypeAdjective
Rootगन्ध + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd/accusative); एकवचन — तत्पुरुष (gandhaḥ ātmā yasya / gandhena ātmakaḥ)
गुणम्quality
गुणम्:
Karma (कर्म/द्वितीया)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd/accusative); एकवचन
आत्तगन्धा(the earth) deprived of smell
आत्तगन्धा:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeAdjective
Rootआ + √दा (धातु) → आत्त (कृदन्त) + गन्ध (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/nominative); एकवचन — ‘आत्तः गन्धः यस्याः सा’ (she whose smell has been taken away)
ततःthen; thereafter
ततः:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रम/हेतु-वाचक (then/thereupon)
भूमिःthe earth
भूमिः:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/nominative); एकवचन
प्रलयत्वायfor dissolution; for destruction
प्रलयत्वाय:
Sampradāna (सम्प्रदान/चतुर्थी)
TypeNoun
Rootप्रलयत्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; चतुर्थी (4th/dative); एकवचन — प्रयोजन (purpose)
कल्पतेbecomes fit; comes to be
कल्पते:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√कॢप् (धातु)
Formलट् (present); आत्मनेपद; प्रथमपुरुष; एकवचन