Shloka 145
Ābhūta-saṃplava & Loka-vibhāga
Dissolution Threshold and the Fourteen Abodes
Devanagari script
ध्रुवाग्रमेतद्व्याख्यातं योजनग्राद्यथाश्रुतम् / अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम्
Transliteration
dhruvāgrametadvyākhyātaṃ yojanagrādyathāśrutam / adhogatīnāṃ vakṣyāmi bhūtānāṃ sthānakalpanām
Translation
Thus has the summit of Dhruva been explained, with its measure in yojanas as heard; now I shall describe the ordering of the abodes of beings who go downward.
Word by Word
ध्रुव-अग्रम्the forepart/top of Dhruva (Pole)
ध्रुव-अग्रम्:
Karma/Topic (कर्म/विषय)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुषार्थे (determinative: ‘ध्रुवस्य अग्रं’/‘ध्रुवम् अग्रं’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन
एतत्this
एतत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd case), एकवचन
व्याख्यातम्explained
व्याख्यातम्:
Predicate (विधेय)
TypeVerb
Rootवि + आ + ख्या (धातु) → व्याख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘has been explained’
योजन-ग्रात्from the yojana-measure
योजन-ग्रात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootयोजन (प्रातिपदिक) + ग्र (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (determinative; measure-term), नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th case, ablative), एकवचन — ‘from (the unit) yojana’
आदिand so on/beginning with
आदि:
Qualifier (विशेषणार्थ)
TypeIndeclinable
Rootआदि (प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
Formअव्यय (indeclinable) used as suffix-like ‘etc./beginning with’
यथाas
यथा:
Manner (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb/conjunction)
श्रुतम्as heard (traditionally)
श्रुतम्:
Manner (प्रकार)
TypeAdjective
Rootश्रु (धातु) → श्रुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; adverbial sense ‘as heard/traditionally’
अधोगतीनाम्of the downward courses/paths
अधोगतीनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअधो-गति (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावपूर्वक तत्पुरुष (‘अधः’ + ‘गति’), स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th case, genitive), बहुवचन
वक्ष्यामिI shall describe
वक्ष्यामि:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलृट्-लकार (simple future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन, परस्मैपद
भूतानाम्of beings
भूतानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th case, genitive), बहुवचन
स्थान-कल्पनाम्the arrangement/description of locations
स्थान-कल्पनाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक) + कल्पना (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (determinative: ‘स्थानस्य कल्पना’), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case, accusative), एकवचन