Brahmanda Purana — Upodghata Pada, Shloka 19
Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention
Amṛtamanthana-Prasaṅga
Devanagari script
दिशन्ती क्रमशास्तत्र चन्द्रभास्करसूचितम् / दर्वीकरेण चिच्छेद सैंहिकेयं तु मध्यगम् / पीतामृतशिरोमात्रं तस्य व्योम जगाम च
Transliteration
diśantī kramaśāstatra candrabhāskarasūcitam / darvīkareṇa ciccheda saiṃhikeyaṃ tu madhyagam / pītāmṛtaśiromātraṃ tasya vyoma jagāma ca
Translation
As she dispensed in due order, at the sign shown by Moon and Sun, she severed Saiṃhikeya who stood in the midst with the hand that held the ladle. Only his head, having drunk the amrita, rose into the sky.
Word by Word
दिशन्तीdistributing
दिशन्ती:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootदिश् (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle); स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; "distributing/assigning"
क्रमशःin order, successively
क्रमशः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootक्रमशस् (अव्यय)
Formअव्यय; adverb (क्रियाविशेषण)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; स्थानवाचक अव्यय
चन्द्र-भास्कर-सूचितम्indicated by the moon and sun
चन्द्र-भास्कर-सूचितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक) + भास्कर (प्रातिपदिक) + सूचित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; qualifies an implied object (e.g., स्थानम्/भागम्) "indicated by moon and sun"
दर्वी-करेणwith the hand holding the ladle
दर्वी-करेण:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootदर्वी (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया (3rd), एकवचन; instrumental: "with the ladle-hand"
चिच्छेदcut off
चिच्छेद:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootछिद् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; reduplicated perfect of छिद्
सैंहिकेयम्Saiṃhikeya (Rāhu)
सैंहिकेयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसैंहिकेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; name/epithet of राहु (son of Siṃhikā)
तुbut, indeed
तु:
Sambandha/Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; particle (निपात)
मध्य-गम्being in the middle
मध्य-गम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + ग (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; "gone to the middle / situated in the middle" qualifies सैंहिकेयम्
पीत-अमृत-शिरः-मात्रम्only the head that had drunk nectar
पीत-अमृत-शिरः-मात्रम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपीत (कृदन्त/प्रातिपदिक) + अमृत (प्रातिपदिक) + शिरस् (प्रातिपदिक) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन; "only the head (having) drunk nectar" (i.e., head alone remained)
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; genitive
व्योमto the sky
व्योम:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootव्योमन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; destination (accusative of motion)
जगामwent
जगाम:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; conjunction (समुच्चय)