Shloka 3
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
Transliteration
sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ / brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā
Translation
That thousand-headed Puruṣa, golden-hued and beyond the senses—Brahmā known as Nārāyaṇa—then lay asleep upon the waters.
Word by Word
सहस्र-शीर्षाhaving a thousand heads
सहस्र-शीर्षा:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootसहस्र (प्रातिपदिक) + शीर्षन्/शीर्ष (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिसमासः (यस्यानि सहस्रम् शीर्षाणि सः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
रुक्म-वर्णःgolden-colored
रुक्म-वर्णः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootरुक्म (प्रातिपदिक) + वर्ण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयसमासः (रुक्म इव वर्णः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; पुरुषस्य विशेषणम्
हिindeed
हि:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अवधानार्थ/हेतौ (emphasis/indeed)
अतीन्द्रियःbeyond the senses
अतीन्द्रियः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नञ्-रहित उपपद-निर्मित विशेषण (beyond the senses)
ब्रह्मBrahman (the Absolute)
ब्रह्म:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; नारायणाख्यः इत्यस्य विशेष्य (apposition)
नारायण-आख्यःnamed Nārāyaṇa
नारायण-आख्यः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootनारायण (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः (नारायण इति आख्यः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ब्रह्मणः विशेषणम्
तुbut/indeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrastive particle)
सुष्वापslept
सुष्वाप:
क्रिया (Verb/Action)
TypeVerb
Rootस्वप् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
सलिलेin the waters
सलिले:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootसलिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Temporal adjunct)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)