Shloka 72
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते / चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
Transliteration
abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate / cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate
Translation
That principle first proceeds toward the aim of consciousness without buddhi preceding it; but when consciousness and buddhi are prior, it is set in motion by Consciousness itself.
Word by Word
अबुद्धि-पूर्वकम्without (prior) intellect
अबुद्धि-पूर्वकम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootअ + बुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्वक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः — ‘अबुद्ध्या पूर्वकम्’ (without intellect as prior condition); क्रियाविशेषणवत् (adverbial use)
तत्that (it)
तत्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
वैindeed
वै:
सम्बन्ध/निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपातः (emphatic particle)
चेतन-अर्थेin/for the conscious purpose
चेतन-अर्थे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootचेतन (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषसमासः — ‘चेतनस्य अर्थः’ (purpose/object of consciousness)
प्रवर्ततेproceeds/operates
प्रवर्तते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपदम्
चेतना-बुद्धि-पूर्वम्with consciousness and intellect as prior (conditions)
चेतना-बुद्धि-पूर्वम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootचेतना (प्रातिपदिक) + बुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्वसमासः (इतरेतर) ‘चेतना च बुद्धिश्च’ + पूर्व (prior); क्रियाविशेषणवत्
तुbut
तु:
सम्बन्ध/निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपातः (contrast/emphasis)
चेतनेनby/through consciousness
चेतनेन:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootचेतन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
प्रवर्ततेproceeds/operates
प्रवर्तते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्