Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 69
यज्ञप्रवर्तनम् (Yajña-pravartana) — The Institution/Commencement of Sacrifice in Dvāpara
Devanagari script
दुःखप्रवचनाल्पायुर्देहाल्पायुश्च रोगतः / अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
Transliteration
duḥkhapravacanālpāyurdehālpāyuśca rogataḥ / adharmābhiniveśitvāttamovṛttaṃ kalau smṛtam
Translation
By uttering words of sorrow, life becomes short; by disease, the body’s span too is diminished. Through attachment to adharma, Kali is remembered as a course of darkness.
Word by Word
दुःख-प्रवचन-अल्पायुःshort-lived with painful speech
दुःख-प्रवचन-अल्पायुः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुःख (प्रातिपदिक) + प्रवचन (प्रातिपदिक) + अल्प (प्रातिपदिक) + आयुस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—कर्मधारय/बहुपदसमासः (दुःखं प्रवचनं यस्य/यत्र, अल्पं आयुः)
देह-अल्पायुःshort-lived in body
देह-अल्पायुः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदेह (प्रातिपदिक) + अल्प (प्रातिपदिक) + आयुस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—कर्मधारय (देहे अल्पं आयुः)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक निपात (conjunction)
रोगतःdue to disease
रोगतः:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootरोग (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-प्रयोगे हेतौ (ablative used adverbially: from/because of disease)
अधर्म-अभिनिवेशित्वात्because of attachment to unrighteousness
अधर्म-अभिनिवेशित्वात्:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootअधर्म (प्रातिपदिक) + अभिनिवेशिन् (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; हेत्वर्थे (because of); समासः—तत्पुरुषः (अधर्मे अभिनिवेशः यस्य)
तमो-वृत्तम्tamasic conduct / dark disposition
तमो-वृत्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतमस् (प्रातिपदिक) + वृत्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (तमसः वृत्तम् = tamasic conduct)
कलौin the Kali age
कलौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरणे (locative)
स्मृतम्is remembered/said
स्मृतम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु)
Formक्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘is said/considered’