Brahmanda Purana — Prakriya Pada, Shloka 78
Āditya-vyūha-kīrtana
Praise/Account of the Solar Array and Celestial Motions
Devanagari script
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् / भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ
Transliteration
dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat / bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau
Translation
When held by Dhruva, it becomes—though wheel-less—like a chariot yoked to steeds. And those two radiant reins follow Dhruva as he turns in his course.
Word by Word
ध्रुवेणby Dhruva (the pole)
ध्रुवेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन — Instrumental singular
प्रगृहीते(two) held/secured
प्रगृहीते:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-ग्रह् (धातु) → प्रगृहीत (कृदन्त; क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन — Nom./Acc. dual; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) ‘held/grasps’
वैindeed
वै:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक निपात — emphatic particle
वि-चक्रमwheel-less
वि-चक्रम:
Karma/Viśeṣaṇa (कर्म/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि (उपसर्ग) + चक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — Nom./Acc. singular; ‘without a wheel / wheel-less’ (prefixal formation)
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात — particle
अक्षवत्as if with an axle
अक्षवत्:
Kriyā-viśeṣaṇa/Upamā (उपमा)
TypeAdjective
Rootअक्षवत् (प्रातिपदिक; -वत् प्रत्यय)
Formअव्ययवत्-प्रयोगः; तुल्योपमा-वाचक विशेषणम् — indeclinable-like adjective meaning ‘having/like an axle’
भ्रमन्तम्the revolving one
भ्रमन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootभ्रम् (धातु) → भ्रमन्त् (कृदन्त; शतृ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त; कर्मपदम्
अनुगच्छेताम्let (the two) follow
अनुगच्छेताम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअनु-गम् (धातु)
Formलोट्-लकार, परस्मैपद, प्रथमपुरुष, द्विवचन — Imperative, 3rd dual (let the two follow)
ध्रुवम्Dhruva (the pole)
ध्रुवम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — Accusative singular
रश्मीthe two reins
रश्मी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरश्मि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — Nominative dual (epic usage)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात — particle
तौthose two
तौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — Nominative dual
उभौboth
उभौ:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootउभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन — Nominative dual; विशेषणम् (तौ इत्यस्य)