Mantra 23

Sukta 10

Sanskrit (Devanagari)

अपादेति प्रथमा पद्वतीनां कस्तद् वां मित्रावरुणा चिकेत । गर्भो भारं भरत्या चिदस्या ऋतं पिपर्त्यनृतं नि पाति

IAST Transliteration

ápā́deti prathamā́ padvátīnām kás tád vā́m mitrāvaruṇā́ ciketa | gárbho bhāráṃ bharaty ā́ cid asyā́ ṛtáṃ pipárty ánṛtaṃ ní pāti

English Translation (Griffith/Whitney)

Forth comes the first among the footed forms: who, Mitra-Varuṇa, of you twain hath known that? The embryo bears the burden even of her; it maketh ṛta full, and it keepeth down unṛta.

Word by Word

• अपाद: footless; without feet
• अपाद: Kartā (प्रथमापदेन) / विशेष्य-विशेषणभावः
• Type: Adjective
• Root: अपाद (प्रातिपदिक; न-समास/निषेध-पूर्वक) / a-pāda

• एति: goes; moves
• एति: क्रिया (गमनम्)
• Type: Verb
• Root: इ (धातु) / √i

• प्रथमा: the first
• प्रथमा: Kartā (एति इत्यस्य कर्तृपदम्) / विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: प्रथम (प्रातिपदिक)

• पद्वतीनाम्: of the footed ones; of those possessing feet
• पद्वतीनाम्: सम्बन्ध (genitive: ‘of those having feet’)
• Type: Noun/Adjective (genitive plural of a possessive adjective used substantively)
• Root: पद्वत् (प्रातिपदिक; ‘पद्’ + वत्) / pad-vat

• कः: who?
• कः: Kartā (चिकेत इत्यस्य कर्ता)
• Type: Pronoun
• Root: क (प्रातिपदिक; प्रश्नसर्वनाम)

• तत्: that
• तत्: Karma (चिकेत इत्यस्य विषय/कर्म) / अथवा विषय-निर्देशः
• Type: Pronoun
• Root: तद् (प्रातिपदिक; सर्वनाम)

• वाम्: of you two
• वाम्: सम्बन्ध (genitive: ‘of you two’)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक; द्वितीया/षष्ठी द्विवचन-रूपम्) / yuṣmad

• मित्रावरुणा: Mitra and Varuṇa
• मित्रावरुणा: सम्बोधन/उद्देश्य (addressed deities) / अथवा Kartā (यदि वाक्ये कर्तृभावः स्वीक्रियते)
• Type: Noun (dual deity name)
• Root: मित्र + वरुण (प्रातिपदिक-द्वन्द्वसमासः)

• चिकेत: has perceived; knows
• चिकेत: क्रिया (ज्ञाने/अवबोधे)
• Type: Verb
• Root: चित् (धातु) / √cit

• गर्भः: the embryo; womb-child
• गर्भः: Kartā (भरति इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गर्भ (प्रातिपदिक)

• भारम्: a burden; load
• भारम्: Karma (भरति इत्यस्य कर्म)
• Type: Noun
• Root: भार (प्रातिपदिक)

• भरति: bears; carries
• भरति: क्रिया (धारण/वहन)
• Type: Verb
• Root: भृ (धातु) / √bhṛ

• आ: towards; fully (as preverb)
• आ: क्रियाविशेषण/उपसर्ग-सम्बन्धः
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• चित्: even; indeed
• चित्: वाक्य-निपात (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: चित् (अव्यय; ‘even/indeed’)

• अस्याः: of her; of this (female)
• अस्याः: सम्बन्ध (genitive: ‘of her/this (female)’)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक; सर्वनाम) / idam

• ऋतम्: truth; cosmic order
• ऋतम्: Karma (पिपर्ति इत्यस्य कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक)

• पिपर्ति: fills; fulfils
• पिपर्ति: क्रिया (पूरण/परिपूर्तौ)
• Type: Verb
• Root: पॄ (धातु) / √pṝ (पूरणे) अथवा √pṛ (भरने) — वैदिके ‘to fill/fulfil’

• अनृतम्: untruth; disorder
• अनृतम्: Karma (नि पाति इत्यस्य कर्म)
• Type: Noun
• Root: अनृत (प्रातिपदिक; a- + ṛta)

• नि: down; away (as preverb)
• नि: क्रियाविशेषण/उपसर्ग-सम्बन्धः
• Type: Indeclinable
• Root: नि (उपसर्ग/अव्यय)

• पाति: protects; keeps off
• पाति: क्रिया (रक्षण/निवारण)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु) / √pā (रक्षणे) अथवा √pat (गत्यर्थे) — अत्र ‘protects/keeps off’ इति √pā

Attribution

Rishi: As for AV 9.10 (requires anukramaṇī confirmation)

Devata: Mitra-Varuṇa; Ṛta; Garbha (as creative principle)

Chandas: Triṣṭubh-like (to be verified)

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"shanta","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Wonder at the hidden first emergence → assurance in cosmic guardianship → firm pacification of disorder.","listener_experience":"A sense of being morally ‘held’ by law; calm clarity and confidence in truth prevailing.","intensity":6}