Mantra 17

Sukta 3

Sanskrit (Devanagari)

संवत्सरीणं पय उस्रियायास्तस्य माशीद् यातुधानो नृचक्षः । पीयूषमग्ने यतमस्तितृप्सात् तं प्रत्यञ्चमर्चिषा विध्य मर्मणि

IAST Transliteration

saṃvatsarī́ṇaṃ páya usríyāyās tásya māśī́d yātudhā́no nṛcákṣaḥ | pīyū́ṣam agne yátamo títṛpsāt táṃ pratyáñcam arcíṣā vidhya mármaṇi

English Translation (Griffith/Whitney)

The year-aged milk of the ruddy cow—thereof let not the man-watching Yātudhāna partake. Whosoever, O Agni, would glut himself on the ambrosial sweetness, him, turned back, with thy flame pierce at the vital spot.

Word by Word

• संवत्सरीणम्: yearly; of a year
• संवत्सरीणम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: संवत्सरीण (प्रातिपदिक; संवत्सर-सम्बन्धी)

• पयः: milk; sap
• पयः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पयस् (प्रातिपदिक)

• उस्रियायाः: of the milch-cow
• उस्रियायाः: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: उस्रिया (प्रातिपदिक)

• तस्य: of that (milk)
• तस्य: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• माशीः: the flesh/marrow (vital substance)
• माशीः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: माशि (प्रातिपदिक; ‘माशी’ = मांस/मज्जा/मांसपेशी-रूपा ‘flesh’/‘marrow’ इत्यर्थे वैदिक)

• यातुधानः: the sorcerer/demon (yātudhāna)
• यातुधानः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: यातुधान (प्रातिपदिक)

• नृचक्षः: man-eyed; watching men
• नृचक्षः: विशेषण (यातुधानस्य)
• Type: Adjective
• Root: नृचक्षस् (प्रातिपदिक; नृ-चक्षस्)

• पीयूषम्: sweet drink; nectar
• पीयूषम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: पीयूष (प्रातिपदिक)

• अग्ने: O Agni
• अग्ने: सम्बोधन
• Type: Noun (vocative)
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• यतमः: who/which (one)
• यतमः: कर्तृ
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: यत (सर्वनाम/विशेषण-प्रातिपदिक)

• तितृप्सात्: may (he) desire to satiate; may he seek to be satisfied
• तितृप्सात्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: तृप् (धातु) + सन् (इच्छार्थक) → तितृप्स्

• तम्: him
• तम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• प्रत्यञ्चम्: turned back/against (you); facing toward
• प्रत्यञ्चम्: विशेषण (तम्)
• Type: Adjective
• Root: प्रत्यञ्च् (प्रातिपदिक; ‘turned toward/against’)

• अर्चिषा: with flame; with radiance
• अर्चिषा: करण
• Type: Noun
• Root: अर्चिस् (प्रातिपदिक)

• विध्य: pierce! strike!
• विध्य: क्रिया
• Type: Verb
• Root: व्यध्/विध् (धातु; ‘to pierce, strike’)

• मर्मणि: in the vital spot; in the joint/marrow-point
• मर्मणि: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: मर्मन् (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (variable anukramaṇī attribution)

Devata: Agni; protected substance: milk/pīyūṣa; target: yātudhāna

Chandas: Triṣṭubh-like

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"raudra","secondary_rasa":"adbhuta","emotional_arc":"Reverent protection of essence → sudden wonder/fear at Agni’s surgical strike.","listener_experience":"Sense of guarded sanctity; sharp confidence that violation will be met decisively.","intensity":8}